De wereld van Trump 2.0: Een eerste reactie van 13 experts

Donald Trump is opnieuw verkozen tot president van de Verenigde Staten. Met 312 kiesmannen versloeg hij vicepresident Kamala Harris in de strijd om het Witte Huis. Trumps terugkeer roept belangrijke vragen op: wat betekent Trump 2.0 voor de wereld, Amerika, Europa en Nederland? Hoe zal dit de trans-Atlantische verhoudingen beïnvloeden? En wat staat ons nu te doen?

De Clingendael Spectator vroeg 13 experts direct na de verkiezingen om een korte reactie om zo een eerste, veelkleurig beeld te schetsen van de mogelijke impact van 5 november 2024. Lees hieronder de bijdragen van Anna van Zoest, Boudewijn van Eenennaam, Bram Boxhoorn, Christ Klep, Jan Werts, Joris Voorhoeve, Ko Colijn, Maaike Okano-Heijmans & Alexandre Gomes, Paul Brill, Rem Korteweg, René Cuperus, Roberta Haar en Willem Post.

Ook de VS hebben baat bij een solide relatie met Europa

Met de verkiezing van Donald Trump komt een president aan de macht met een voor-wat-hoort-wat-houding tegenover internationale partners.

Voor Europa heeft dit gevolgen: al jaren dringt Amerika aan op meer Europese verantwoordelijkheid binnen de NAVO. Nu wordt het serieus tijd om Europese defensiecapaciteiten en veiligheidssamenwerking te versterken en de 2%-norm te halen. In de Verenigde Staten leeft al langer de indruk dat de Amerikanen al te lang een te groot deel van de NAVO-rekening betalen. Trump – de zakenman – zal dit willen veranderen, mogelijk met gevolgen voor landen die afspraken niet nakomen.

Het bouwen aan een sterk Europa kost echter tijd en politieke inspanning, nog afgezien van het feit dat de rol van de VS niet een-twee-drie te vervangen is; denk bijvoorbeeld aan nucleaire afschrikking. Voorlopig kunnen we niet zonder de VS en is het zaak de Amerikanen aan boord te houden binnen de NAVO.

Aandacht voor China – een topprioriteit in het Amerikaanse buitenlandbeleid – is daarbij fundamenteel. De NAVO zal zich in de toekomst nog meer met Azië moeten gaan bezighouden om voor Amerika voldoende waarde te behouden. Van individuele bondgenoten zal solidariteit worden verwacht met door de VS ingestelde handelsbeperkingen. De uitdagingen die uitgaan van China zijn voor de VS existentieel, en het land verwacht steun van vrienden en bondgenoten.

Ten opzichte van Oekraïne zal Europa meer verantwoordelijkheid moeten nemen als de VS hun betrokkenheid herzien. Ook om te voorkomen dat Europa niet meepraat als president Trump aandringt op een ‘deal’ om de oorlog te beëindigen, is het belangrijk dat Europa aantoont een serieuze gesprekspartner te zijn, en dat de NAVO voldoende tegemoetkomt aan Amerikaanse belangen.

Tot slot: de afhankelijkheid gaat twee kanten op – ook de VS hebben baat bij een solide relatie met Europa. In een wereld waarin landen als China, Rusland, Noord-Korea en Iran de krachten bundelen, is het belangrijk dat we elkaar goed vasthouden. Dat verhaal zullen we moeten blijven vertellen aan de politici in Washington en aan de Amerikaanse bevolking.

De olifant wil minder Europa, de beer meer

Dankbaar voor de Amerikaanse militaire en economische steun bij de bevrijding en wederopbouw van Europa, bouwden enthousiaste Europeanen wel een Europese Economische maar geen Europese Defensie Gemeenschap. Washington loste politiek-militaire crises in Europa op (denk aan Joegoslavië of de SS-20-raketcrisis), en hoewel klachten over onvoldoende burden sharing toenamen, werd het vredesdividend na de val van de Muur niet ingezet voor aflossing van de Europese (ere)schuld. Het duurt bovendien ook nog wel tien jaar voordat de 2%-toezeggingen daadwerkelijk operationeel zijn, als Donald Trump en Vladimir Poetin straks Oekraïne in de politiek-militaire tang nemen. De olifant wil minder Europa, de beer meer; in enkele hoofdsteden en in beide Brussels zit hij alvast bij ons aan tafel.

Europa moet nu niet gaan jammeren, maar zijn knopen tellen en sokken optrekken. Primair eigenbelang is dat de Verenigde Staten een zo verantwoord mogelijke internationale hoofdrol blijven spelen, juist nu er andere strongmen bijkomen aan de top. Wie anders ook dan Europa kan – en moet – Amerika bij de democratische les houden.

Atlantisch gezinde blauwe staten in Amerika, Europa en daarbuiten (hierna: ‘wij’) moeten aantonen dat Trump ons hard nodig zal hebben to Make America Great Again. Als bewijs zouden onze internationale deskundigen een substantiële ‘Majors List’ moeten samenstellen van alle gebieden waarop wij beter zijn, waarop wij meer kunnen, waarop hij van ons afhankelijk is, hij ons nodig heeft en kwetsbaar is. Meteen een opsteker voor Blauw!

Een agonizing reappraisal van de Atlantische relatie hoeft een overleg daarover niet in de weg te staan. Mark Rutte en Ursula von der Leyen kunnen dan zien of ze – voor ons broodnodige – extra veiligheid zouden kunnen inkopen. De grootste markt ter wereld heeft immers wel meer en beters dan 2%-beloftes te koop (op onze voorwaarden uiteraard). Veiligheid moet nu vóór economie, en linkage mag. Mark en Ursula kunnen dan met Donald aan de hand meteen ook de andere, niet-militaire samenwerkingsprojecten van onze lijst langslopen nu de uitgangspunten van onze betrekkingen zo fundamenteel eenzijdig zijn gewijzigd.

Mijn eerste advies: maak de veiligheidsriemen vast

Het strategisch speelkwartier in de zandbak van de internationale betrekkingen is voor Europa voorbij. Er is geen tijd meer voor gefilosofeer over ‘strategische autonomie’ en andere politieke dagdromerijen en vergezichten. Een atavistische Amerikaanse president treedt in 2025 aan, niet gehinderd door ‘adults in the room’ en vrij om zijn Hamiltoniaanse agenda – een combinatie van handel, Amerikaans patriotisme en verlicht Amerikaans eigenbelang – uit te voeren.

Wat nu te doen? Mijn eerste advies (strategisch-politiek): maak de veiligheidsriemen vast. Dit geldt vooral voor de inwoners van Oekraïne, Taiwan, Zuid-Korea en Japan. De transactionele president Trump zal er alles aan doen om het Amerikaanse eigenbelang in de wereld voorop te stellen. Hij zal zijn bondgenoten onder druk zetten om mee te betalen aan de Amerikaanse veiligheidsparaplu. Voor de Europese bondgenoten betekent het dat ze flink in de buidel moeten tasten om de Amerikaanse militaire steun aan Oekraïne op peil te houden. Amerikaanse wapens zullen door Europa – ook Nederland – betaald moeten worden.

De VS zullen de militaire aanwezigheid in Europa, de landstrijdkrachten in het bijzonder, aanzienlijk terugschroeven om hun aanwezigheid in Azië te versterken. De Europese bondgenoten moeten dus vooral investeren in landstrijdkrachten. Een herinvoering van de dienstplicht in Nederland komt daardoor een stap dichterbij. Wees hierop voorbereid.

Het tweede advies (bilateraal): reken op Amerikaanse nadruk op voornamelijk bilaterale betrekkingen. Trump heeft immers geen geduld voor of boodschap aan de multilaterale wereld. Diplomatie is voor hem vooral een persoonlijke aangelegenheid. Nederland doet er goed aan zich rekenschap te geven wie binnen en buiten Amerika Trumps vrienden zijn en moet met hen goede banden onderhouden. Investeer dus extra in de bilaterale betrekkingen, op alle gebieden.

Een derde advies (economisch): Trump ziet de Europese Unie primair als een handelsmogendheid. Gezien zijn ingrijpende plannen voor het optrekken van tariefbarrières op alle importgoederen, moet de EU een tegenstrategie ontwikkelen die de wederzijdse handelsbelangen zo min mogelijk schade berokkent. Nederland moet zich daarbij aansluiten, maar zo veel mogelijk onder de politieke radar opereren: bij conflictsituaties zijn kleine landen immers kwetsbaar.

Misschien is de schok groot genoeg voor Europa om eindelijk eens een geloofwaardige semi-autonome Europese poot binnen de NAVO te bouwen

Donald Trumps herverkiezing is slechts een versnelling van een al jarenlang voortkuierend proces: het buitenlandpolitieke establishment in Washington maakt zich steeds minder druk om Europa. Tussen de vriendelijke woorden sijpelt een zekere onverschilligheid door. Al onder Barack Obama en Joe Biden was de shift to Asia duidelijk merkbaar. Niet dat de NAVO er spoedig aan zal moeten geloven; daarvoor zijn de institutionele voordelen eenvoudigweg te smakelijk. Ook voor de Verenigde Staten, die graag hun bijzonder lucratieve wapenafzetmarkt in Europa willen behouden. Trump als transactionele president begrijpt dat best.

Inmiddels is wel duidelijk dat een Europees Leger er niet gaat komen. Met het plan voor een Geopolitieke Commissie is Ursula von der Leyen wel zo’n beetje tegen de grenzen van de gehoopte Europese strategische autonomie aangelopen. De EU is en blijft bovenal een politiek-economische speler, die via regelgeving en normstelling mondiale invloed uitoefent. De Amerikaanse politicoloog Anu Bradford legde dit overtuigend uit in haar studie The Brussels Effect: How the European Union Rules the World uit 2021. De Europese Commissie is natuurlijk ook niet helemaal wereldvreemd. Al een tijdje zijn slimme koppen bezig scenario’s op te stellen voor bijvoorbeeld nieuwe tariefrondes en handelsoorlogen.

De kernvraag die voortvloeit uit Trumps herverkiezing is echter deze: heeft de verkiezingsuitslag het ‘ware gezicht’ van Amerika onthuld? “Today we must reckon with the harsh reality that authoritarianism has arrived in America […] and that millions of our fellow citizens have given it their votes,” schreef bijvoorbeeld The Los Angeles Times. Een president die Oekraïne waarschijnlijk zal laten vallen en Benjamin Netanyahu vrij spel zal geven. Dat zijn land zich bovenal op de Pacific zal richten, staat wel vast. Dat zou onder Kamala Harris ook zijn gebeurd. Misschien is de schok groot genoeg voor Europa om eindelijk eens een geloofwaardige semi-autonome Europese poot binnen de NAVO te bouwen.

Hoewel de wederkomst van de Amerikaanse beeldenstormer zich al maanden aftekent, blijft de beoogde wake-up-call van Europa voorlopig uit

Tijdens de recente top in Boedapest reageerden de 27 EU-leiders slapjes op de herverkiezing van euroscepticus Donald Trump. Hun gezamenlijke verklaring gaat vooral over oude, nooit uitgevoerde projecten, zoals de voltooiing van de Europese interne markt.

De terugkeer van Trump brengt een voor Europa beschamende handelsoorlog met de Verenigde Staten dichterbij, evenals een conflict over de aanpak van klimaatverandering en de Amerikaanse miljardensteun aan Oekraïne. En dan zwijgen we nog over Trumps dreigementen om uit de NAVO te stappen, om zijn leger hier te ontmantelen en om goedkope importen vanuit China te blokkeren.

De ambitieuze verklaring van de Europese leiders stelt dat de EU “concurrerender, productiever, innovatiever en duurzamer” moet worden, maar blijft verder vaag zonder concrete acties, laat staan afspraken. Hoewel de wederkomst van de Amerikaanse beeldenstormer zich al maanden aftekent, zorgen tegenstrijdige nationale belangen en de verzwakte Frans-Duitse samenwerking ervoor dat de beoogde wake-up-call van Europa voorlopig uitblijft. Ondertussen verkruimelt de EU en wordt de onderlinge verdeeldheid versterkt door – na Hongarije en Italië – nu ook de opkomst van nationalistische Trump-sympathisanten in Bulgarije, Finland, Kroatië, Frankrijk, Nederland, Slowakije en Zweden, alsook in het Europees Parlement.

Brusselse insiders hopen niettemin dat er alsnog een actieplan komt om Europa’s economie en veiligheid te beschermen tegenover Rusland en Trumps Amerika. Het recept daarvoor ligt al klaar. In vuistdikke rapporten schetsen de Italiaanse oud-premiers Enrico Letta en Mario Draghi hoe de verbrokkelde Europese markt te voltooien en hoe via economische groei, innovatie en een gematigd klimaatbeleid de economie aan te jagen en het gebrek aan risicodragend kapitaal te verhelpen. ‘Super Mario’ (Draghi), als ECB-president befaamd door zijn redding van de euro, waarschuwde in Boedapest “dat Europa niet langer besluiteloos kan blijven”. Emmanuel Macron steunde hem daarbij.

De omgang met de nieuwe Amerikaanse regering komt in handen van een groep experts onder leiding van Von der Leyen. De ijverige Commissievoorzitter heeft al vergeldingsplannen klaarliggen voor het geval Trump invoertarieven oplegt op EU-producten, hoewel de Europese leiders ook hierover verdeeld zijn. Daarnaast wordt overwogen om de Italiaanse premier Giorgia Meloni zoete broodjes te laten bakken bij Trump – die haar wel mag – om hem bijvoorbeeld gunstig te stemmen door Russisch aardgas te vervangen door Amerikaans.

Of Trump de EU-27 verder zal verdelen of door zijn onheilbrengende druk juist als front zal verenigen, blijft de vraag.

Niet populisme maar politieke leugens, bedrog en schelden zijn het probleem

Het hoofdprobleem van Donald Trumps zege is het slechte voorbeeld dat de VS aan democratische landen geeft, namelijk dat een groot deel van de kiezers te bedriegen is en dat regeringsmacht kan worden gewonnen door valse beloften en het beschimpen van tegenstanders. Niet populisme maar politieke leugens, bedrog en schelden zijn het probleem. Om dat te bestrijden is een grote inspanning van de vrije media nodig, die dit fenomeen voortdurend aan de kaak horen te stellen. 

Een tweede probleem is dat Trump het nationalisme in veel staten zal aanwakkeren. De betrekkingen met de VS worden transactioneel: voor wat hoort wat. De Europese landen zullen nauwer met elkaar moeten samenwerken om hun waarden en belangen te verdedigen. Zij dienen de Europese Raad en Commissie meer bevoegdheden te geven om namens alle leden op te treden. Als landen als Hongarije en Slowakije dit tegenwerken, kunnen gelijkgestemde lidstaten overwegen onderling een politieke overeenkomst te sluiten, zoals het Verdrag van Aken tussen Frankrijk en Duitsland. Daar moet dan ook het Verenigd Koninkrijk bij worden betrokken, gezien dit land een relatief grote defensiebijdrage en sterke handelsrelaties met de VS heeft.

Daarnaast zullen veel landen, vooral in Oost-Azië, ertoe neigen zelf kernwapens te verkrijgen en niet alleen meer op de VS te blijven rekenen. Het Non-Proliferatieverdrag wordt uitgehold.

Steun aan Oekraïne verdient tot slot de hoogste prioriteit. De val van Oekraïne door de agressie van Rusland zou de belangen en waarden van vrije staten hevig schaden. Tien tot twintig miljoen Oekraïners zouden vluchten naar andere staten in Europa, met vele Srebrenica’s tot gevolg. Krijgsgevangenen zullen gemarteld, langdurig opgesloten of gedood worden. NAVO-democratieën zullen beschuldigd worden van het breken van hun belofte om Oekraïne “zolang en zoveel als nodig is” te steunen. Een versterkt Moskou zal de veroverde bevolking en grondstoffen van Oekraïne inzetten voor verdere conflicten met buurlanden en de modernste militaire technieken toepassen. Dit zou de NAVO dwingen haar defensiecapaciteit sterk uit te breiden. Alle reden om de hulp aan Oekraïne nu snel en substantieel te verhogen, zodat het land een betere onderhandelingspositie tegenover Rusland krijgt, met uitzicht op een wapenstilstand onder garanties van in elk geval de grootste NAVO-leden.

Europa zal het moeten doen met een transactionele ‘danspartner’

“Het maakt voor Nederland niet uit wie de president van de VS is”, reageerde Nederlands minister-president Dick Schoof op de verkiezing van Donald Trump. Een merkwaardige, misschien wel belachelijke, uitspraak. ‘Mijn vriend’ Trump sprak ook met Mark Rutte, nu secretaris-generaal van de NAVO. Je zou dat nog kunnen begrijpen uit strategische overwegingen of realisme van onze zowel voormalige als huidige premier: beter paaien dan bekritiseren, want de beslissingen worden in Washington genomen en niet in Brussel of Den Haag. Als waardengemeenschap is de NAVO even in de ijskast gezet, want tegen een delinquent (leugenaar, fascist, vrouwenhater, veroordeelde, etc.) kun je beter zwijgen over de verbondenheid die je tot partner-in-crime zou kunnen maken.

Natuurlijk besef ik dat je diplomatiek moet zijn, en daarom spreek ik van ‘zwijgen’ in plaats van ‘tegenspreken’. Maar laat dat laatste nu uitgerekend de kwaliteit zijn die Rutte werd toegedicht toen hij Trump bezocht en wat hem zou kwalificeren voor de hoogste post bij de NAVO. Die Trump had toch maar mooi voor elkaar gekregen dat Europa meer aan defensie zou uitgeven, ook al had Rutte zelf dat actief tegengewerkt.

Maar enfin, Europa zal het moeten doen met een transactionele ‘danspartner’, al zal dat allereerst wellicht ten koste van Oekraïne gaan. Extra zorgen maak ik me over het feit dat Trump ook carte blanche in de Senaat zal hebben (en vermoedelijk in het Huis van Afgevaardigden), en zich met loyalisten zal omringen in het Witte Huis. Dat zal Trump en de VS stijven in isolationisme – en selectief engagement waar het de VS en hem uitkomt.

Natuurlijk kan ik grote woorden gebruiken (lees: na alle nabeschouwingen waarschijnlijk herhalen) en spreken over de wake-up-call voor Europa en – vooruit maar – de gehele wereldorde, maar ik laat dat maar achterwege. Geopolitiek is een aparte categorie, waarin rechtvaardigheid een bijproduct is. Een klein land als het onze kan juist die kaart spelen.

Tech-libertariër Elon Musk zal een grote stempel drukken op Trump-II

De tweede ambtstermijn van Donald Trump belooft een terugkeer naar de onvoorspelbare America First-agenda. Hogere tarieven op China (en Europa) zijn een waarschijnlijk startsalvo, bedoeld om investeringen in Amerika af te dwingen. Het ware, onderliggende conflict ligt in rivaliteit om technologisch leiderschap tussen de Verenigde Staten en China.

Van technologiebedrijven zal worden verwacht dat ze diversifiëren: weg van China. Dit kan leiden tot instabiele toeleveringsketens en hogere kosten, evenals mogelijke economische repercussies van China. Exportcontroles met extraterritoriale effecten en investeringsscreening zullen waarschijnlijk minder gericht zijn en verdergaand. De impact op Europese techbedrijven zal slechts toenemen. Europa zal – net als Taiwan – meer moeten betalen voor bescherming van de VS.

Anders dan Joe Biden, belooft Donald Trump weinig belang te hechten aan samenwerking met partners, waaronder Nederland. De trans-Atlantische Trade and Technology Council loopt het risico te worden gemarginaliseerd, of zelfs opgeheven, waarmee een waardevol kanaal voor afstemming over visies op technologie en sanctiebeleid ten opzichte van Rusland verdwijnt. Ook de Amerikaanse industriepolitiek zal veranderen: de voortzetting van overheidsinvesteringen in groene technologieën, zoals elektrische voertuigen (via de Inflation Reduction Act), en in de CHIPS Act is onzeker.

Tech-libertariër Elon Musk zal een grote stempel drukken op Trump-II. Tijdens zijn campagne beloofde Trump om Musk aan het hoofd te zetten van een nieuwe commissie voor overheidsefficiëntie, wat in de praktijk zal resulteren in soepelere regelgeving op het gebied van bijvoorbeeld platformmoderatie en milieu- en veiligheidsvoorschriften. Ook Bidens Executive Order over AI zal waarschijnlijk deels worden ingetrokken. In zijn dubbelrol als tech-entrepreneur en overheidsadviseur zal Musk profiteren van politieke steun om de strijd aan te gaan met de Europese Commissie, bijvoorbeeld met betrekking tot naleving van de Digital Services Act door ‘X’. Een mogelijk TikTok-verbod in de VS is ongewis; ondanks zijn eerdere kritiek beloofde Trump tijdens de campagne het platform niet te verbieden.

De rol van vicepresident J.D. Vance is moeilijk te voorspellen. Net als Trump en Musk wil hij een kleine rol van de overheid. Ondanks zijn ervaring in Silicon Valley is hij ook een voorstander van antitrustmaatregelen om de macht van de te grote techbedrijven in te perken.

Trump 2.0 is extremer en wraakzuchtiger dan de man die in januari 2017 het Witte Huis betrok

Bij een sensationele gebeurtenis, zoals de verkiezingszege van Donald Trump, is het raadzaam om na de eerste opwinding en ontzetting even diep adem te halen en terug te kijken in de geschiedenis.

In 1980 verraste Ronald Reagan vriend en vijand evenzeer door president Jimmy Carter te verslaan. Een overwinning die nog een stuk eclatanter was dan die van Trump. De man die door het establishment in Washington werd weggezet als een B-acteur vergaarde 489 van de 538 kiesmannen (Trump nu: 312 kiesmannen). Zijn Republikeinse partij veroverde voor het eerst sinds januari 1955 een meerderheid in de Senaat door twaalf Democratische zetels over te nemen.

Reagan-aanhangers en sommige commentatoren voorspelden een langdurig neoconservatief tijdperk, vergelijkbaar met de Democratische dominantie sinds 1932 onder Franklin Roosevelt die na een onderbreking in de Eisenhower-periode goeddeels terugkeerde in de jaren zestig. Maar de Democraten herwonnen al snel het Congres; in 1988 kwam de traditionele Republikein George Bush sr. aan de macht en vier jaar later was het Witte Huis weer in handen van een Democraat.

Deze terugblik is niet bedoeld om de komende machtswisseling te bagatelliseren. Reagan was geen Trump, zelfs geen mini-Trump. Reagan kon radicaal uit de hoek komen, maar hij had het niet gemunt op weerbarstige instituties, omschreef tegenstanders en critici niet als ‘the enemy within’, verheerlijkte geen dictators, kwam op voor de vrijheid en weerbaarheid van het Westen, en sloot herhaaldelijk compromissen met de oppositie.

Trump 2.0 is extremer en wraakzuchtiger dan de man die in januari 2017 het Witte Huis betrok. Hij kan de Amerikaanse democratie forse schade berokkenen, te meer daar zijn overwegend volgzame Republikeinse partij de Senaat en vermoedelijk ook het Huis van Afgevaardigden domineert, terwijl een ruime conservatieve meerderheid de toon aangeeft in het Hooggerechtshof. We kunnen alleen maar hopen dat er voldoende checks and balances resteren om te voorkomen dat Trump en zijn ideologische wapenbroeders het politieke systeem demonteren.

Maar er is geen reden om aan te nemen dat het Amerikaanse electoraat op 5 november 2024 voor lange tijd een Trumpiaanse afslag heeft genomen en het cyclische karakter van de Amerikaanse politiek, zoals beschreven door historicus Arthur Schlesinger jr., heeft bevroren. Ja, er is een reservoir van woede en misnoegen opengegaan. Maar Trumps zege is in belangrijke mate ook de nederlaag van zijn tegenstandster, die zich niet heeft kunnen ontworstelen aan haar zwakke uitgangspositie.

Europa zal zich uit elkaar laten spelen en de impact van Trumps herverkiezing zal Europese eenheid op de proef stellen

Europa wordt weer door Donald Trump voor het blok gezet. Acht jaar geleden was Europa in shock, nu is het verlamd. Toen Trump in 2021 het Witte Huis verliet, haalde Europa opgelucht adem. Trumps MAGA-retoriek maakte plaats voor Joe Bidens trans-Atlantische gevlei en de geruststelling “America is back”. Biden reanimeerde de NAVO, leek de EU serieus te nemen en zette zich in voor Europese veiligheid.

Maar in plaats dat Europa lessen uit Trumps eerste presidentschap trok en zich voorbereidde op een nieuwe verstandhouding met Washington, liet Europa zich door Biden in slaap sussen. De discussie over strategische autonomie – ooit aangezwengeld door bondskanselier Angela Merkel als reactie op Trumps unilateralisme – werd geruisloos omgebogen om vooral de Europese afhankelijkheid van China en Rusland af te bouwen. Want de VS waren weer betrouwbaar, zo kreeg men te horen, en Europese landen wilden Biden niet onnodig voor het hoofd stoten. Kortom: er werd vier jaar verkwanseld.

Dezelfde argumenten als tijdens Trumps eerste termijn worden nu weer van stal gehaald. Maar dit keer zo horen we, is het Europa menens. Nu zal er echt werk worden gemaakt om het continent op eigen benen te laten staan; strategische autonomie zal nu echt serieus vorm krijgen, en nu zal Trump echt, ECHT, tot hernieuwde Europese eenheid leiden.

Ik vrees echter dat het tegenovergestelde zal gebeuren. Europa zal zich uit elkaar laten spelen en de impact van Trumps herverkiezing zal Europese eenheid juist op de proef stellen, niet versterken. In het westen van Europa, inclusief in Brussel, zal met afschuw gekeken worden hoe Trump zijn agressieve handelsagenda en unilaterale plan voor Europese veiligheid ontvouwt. Hier zal de roep om een herbezinning op de trans-Atlantische relatie aanzwellen. Maar dichter bij de grens met Rusland zullen ze denken dat de VS, zeker voorlopig, de enige echte veiligheidsgarantie biedt – alle ideeën van Emmanuel Macron ten spijt – en zullen ze er alles aan doen om Trump betrokken te houden bij de NAVO. Zij zien Europese strategische autonomie als een wensdroom die alleen veilige West-Europese landen kunnen koesteren. En iedere Europese hoofdstad zal intussen vooral bezig zijn om zelf een goede band met het Witte Huis te onderhouden.

Republikein of Democraat, Amerikanen zijn er een kei in om Europa uit elkaar te spelen. En Europeanen zijn er keien in om zich uit elkaar te laten spelen. Als dat niet verandert, dan kan Europa de komende vier jaar – en mogelijk langer – de borst natmaken.

De verkiezing van de autocraat Trump is niet alleen een externe maar ook een interne waarschuwing voor de politiek in Europa

Er is iets heel positiefs aan de afgetekende overwinning van Donald Trump bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen, en dat is dat het Amerikaanse democratische stelsel niet onder vuur is komen te liggen. De procedures en de spelregels van de democratie zelf.

Dat is waar ik me het meeste zorgen over maakte. Dat er geen vreedzame regeringswisseling zou zijn; dat de uitslag lang betwist zou worden en het hele verkiezingsproces aangevochten. Dat had bij een krappe overwinning van een van de twee partijen zomaar kunnen gebeuren. Zeker als de MAGA-beweging van Trump op een haar na de verkiezingen zou hebben verloren (‘stop the steal’).  

De verkiezingen vonden plaats in een sfeer van toxische polarisatie. Met een campagne waarin politici elkaar “fascist”, “antichrist” of “binnenlandse vijand” noemden. Partijen zagen elkaar als een dodelijke bedreiging voor de Amerikaanse democratie. Koste wat kost moest de ander uit de macht worden gehouden. Er was geen sprake van concurrenten of sportieve tegenstanders, maar van vijanden à la Carl Schmitt, die het belangrijkste wat een democratisch systeem te bieden heeft in gevaar brengen, namelijk vreedzame competitie en machtsoverdracht. Door de grote overwinning van Trump lijkt een acute democratiecrisis rondom de verkiezingsuitslag in Amerika afgewend, al moet gevreesd worden voor de autocratische ondermijning van de constitutionele democratie in zijn tweede regeringstermijn.

Bij alle polarisatie is achteraf ontluisterend hoe de peilers en Amerika-kenners er naast zaten met hun voorspelling van een too close to call-verkiezingsuitslag. Na de landslide-overwinning van Trump weten alle beterweters opeens haarfijn te vertellen waarom Kamala Harris deze verkiezingen wel moest verliezen. Maar in de campagne hoorde je vrijwel niemand hardop zeggen dat de Democraten totaal vervreemd zijn geraakt van de Amerikaanse arbeidersklasse (de achteraf verkiezingsanalyse van Bernie Sanders) en dat hun woke identiteitspolitiek zo veel weerstand oproept.

Op de avond van de verkiezingsuitslag hoorde ik bij CNN analyses van duiders voorbijkomen die zo uit mijn Atlas van Afgehaakt Nederland zouden hadden kunnen komen. Zo zei nota bene David Axelrod, de grote strateeg achter de Democratische president Barack Obama, dat de academische professionals die de toon zetten bij de Democraten zich tot gewone Amerikanen verhouden als “missionarissen die hen komen helpen te worden als zijzelf”. Met andere woorden: de verkiezing van de autocraat Donald Trump is niet alleen een externe maar ook een interne waarschuwing voor de politiek in Europa.

Europese NAVO-leden moeten een grotere leiderschapsrol binnen het bondgenootschap op zich nemen

Als gevolg van de recente Amerikaanse verkiezingen zullen Europese NAVO-lidstaten met verschillende dilemma's worden geconfronteerd. Ten eerste zullen zij hun defensiebijdragen moeten verhogen. Dit zou ook het geval zijn geweest als Kamala Harris het presidentschap had veiliggesteld. Donald Trump zal deze vraag echter wel sterker benadrukken, mogelijk door te dreigen de Amerikaanse steun te verminderen als Europese landen niet over de brug komen. Het zal voor de Europese NAVO-lidstaten moeilijk zijn om aan de toekomstige financiële eisen tegemoet te komen en tegelijkertijd om te gaan met hun eigen binnenlandse economische onzekerheid.

Ten tweede zullen de Europese NAVO-leden een grotere leiderschapsrol binnen het bondgenootschap op zich moeten nemen, ervan uitgaande dat deze de komende vier jaar overleeft. Als opperbevelhebber zou Trump de operationele aanwezigheid van Amerika kunnen verminderen, met name in Oost-Europa, of de Amerikaanse betrokkenheid bij door de NAVO geleide oefeningen kunnen beperken. Deze verschuiving zou Europese bondgenoten uitdagen om hun eigen paraatheid en capaciteit te verhogen ten behoeve van regionale veiligheid, en vormt een veiligheidsrisico als de VS hun steun snel zouden intrekken.

Ten derde: door de strategische rivaliteit tussen de VS en China waarschijnlijk te blijven benadrukken, verwacht Trump dat NAVO-bondgenoten zich actiever zullen aansluiten bij de Amerikaanse houding ten opzichte van China. Dit kan ertoe leiden dat de NAVO wegschuift van de traditionele focus op Europa, wat de consensus onder leden onder druk kan zetten aangezien sommige Europese landen voorzichtiger zijn met het uitdagen van China. Het vinden van een balans tussen het veiligstellen van de directe economische belangen met China en de groeiende druk om zich aan te sluiten bij het meer rivaliserende beleid van de VS zal uitdagend zijn voor de Europeanen.

Ten vierde geeft Trump de voorkeur aan bilaterale boven multilaterale verdragen. Dit zou ertoe kunnen leiden dat hij prioriteit geeft aan directe militaire of defensieovereenkomsten met bepaalde Europese landen, waarmee hij dan feitelijk de NAVO omzeilt. Deze aanpak zou de kracht van het collectief van de NAVO kunnen verzwakken en kunnen leiden tot ongelijke verhoudingen binnen de alliantie. Voor Europese staten zou het hierdoor lastiger kunnen worden om gezamenlijke overeenstemming te bereiken.

Trump heeft niet alle staatsmacht, maar inmiddels beschikt hij wel over een ongekend groot mandaat

Vanuit populistisch perspectief bezien, verwelkomen de Verenigde Staten op 20 januari 2025 een ware Zonnekoning. Natuurlijk heeft deze Donald J. Trump niet alle staatsmacht, maar inmiddels beschikt hij wel over een ongekend groot mandaat. Niet alleen heeft hij een Republikeinse meerderheid in de Senaat en (waarschijnlijk) het Huis van Afgevaardigden, maar ook het Hooggerechtshof kleurt steeds meer ‘trumpiaans’. Juist dit hoogste juridische hof heeft bepaald dat Trump in belangrijke mate als president over immuniteit beschikt.

Zoals iedere president zal Trump op z’n minst een aantal van zijn verkiezingsbeloften moeten waarmaken. Op het terrein van buitenlands en veiligheidsbeleid heeft Trump forse toezeggingen gedaan, waaronder binnen 24 uur vrede in Oekraïne, een nieuwe handelsoorlog met China en voorkomen dat Noord-Korea een nucleaire macht wordt. Maar, in tegenstelling tot het begin van zijn eerste termijn in 2017, is de (geopolitieke) werkelijkheid nog weerbarstiger geworden. Trump geeft de voorkeur aan bilaterale overleggen met regeringsleiders en vlot transactioneel handelen.

Inmiddels wordt een as van verbonden dictaturen steeds zichtbaarder, met vooral Rusland, China, Noord-Korea en Iran die elkaar politiek en militair ondersteunen. Zo strijden al tienduizend Noord-Koreaanse militairen aan Russische zijde in Oekraïne. Trump zal grote moeite hebben de diverse brandhaarden te isoleren en snel een diplomatieke doorbraak of andersoortig succes te forceren.

Een plotselinge ‘omgekeerde Nixon-shock’ richting Rusland valt op korte termijn dan ook niet te verwachten. In de vroege jaren zeventig kwam er een verrassende Amerikaanse toenadering tot China die de Sovjet-Unie vervolgens in isolement bracht. Wel kan op de langere termijn steeds meer toenadering plaatsvinden tussen Moskou en Washington, zeker als China-basher en toekomstig vicepresident J.D. Vance in 2029 het Trump-stokje zou overnemen. Europa loopt bij deze geopolitieke verschuivingen het risico het slachtoffer te worden, zeker als Trump bereid is Rusland veel ‘speelruimte’ te geven in Noordoost-Europa. De VS onder Trump en Vance zullen zich dan ‘permanent’ kunnen richten op de grote vijand: China.