De afdronk van de NAVO-top

Na veel ophef en vertier is de NAVO-top in Den Haag weer achter de rug. Wat blijft er op de zeef achter? Hoe kijken experts naar de uitkomst, en hoe zien ze het vervolg? 

In welk opzicht was de NAVO-top een succes? Is de trans-Atlantische alliantie er sterker of zwakker uitgekomen? Hoe stabiel en eendrachtig heeft de NAVO zich in Den Haag getoond? Is de verhoging van de defensienorm een historisch keerpunt? Wat betekent dit voor de Europese defensie-industrie? Welke vervolgstappen zijn nodig? En welk geopolitiek signaal is van de NAVO-top uitgegaan richting Rusland, China en het Midden-Oosten? De Clingendael Spectator vroeg diverse deskundigen om hun licht te laten schijnen over deze kwesties: de afdronk van de NAVO-top in korte reacties. 

Met bijdragen van Thijs van der Plas, Dieuwertje Kuijpers, Bob Deen, Sven Biscop, Anna van Zoest, André Gerrits, Sarah Wolff, Arnout Brouwers, Sabine Mengelberg, Tim Sweijs, Koen Davidse, Ko Colijn en Chantal Schrijver.

Een keerpunt in de geschiedenis

Terugblikkend op de NAVO-top in Den Haag kunnen we – zonder valse bescheidenheid – stellen dat deze een daverend succes was. Nederland heeft zich met een vlekkeloze organisatie van zijn beste kant laten zien. Met bovendien een Nederlandse secretaris-generaal in de voorzittersstoel is voor iedereen helder dat Nederland een prominente rol speelt in het bondgenootschap.

Op inhoud is de top een keerpunt in de geschiedenis van de NAVO. Het is geen overdrijving te stellen dat dit een van de belangrijkste toppen is geweest sinds het einde van de Koude Oorlog. Voor iedere bondgenoot is een nieuwe norm van 5% gezet voor defensie, waarvan 3,5% ‘harde’ defensie-uitgaven. Deze norm zal de komende tien jaar de ‘North Star’ zijn in alle discussies over lastenverdeling. Als alle Europese bondgenoten daadwerkelijk in tien jaar toegroeien naar een defensiebegroting van 3,5% van het bbp, dan is voor het eerst in de geschiedenis sprake van gelijkwaardigheid tussen Amerika en Europa. En wordt een einde gemaakt aan een decennialange periode van totale Europese afhankelijkheid.

Dat is een uitstekende ontwikkeling. Als iemand lof verdient voor dit resultaat dan is het wel president Trump: het is zijn – bepaald niet zachtzinnige – pleidooi geweest dat tot dit resultaat heeft geleid. De 5%-norm is belangrijk voor Europa zelf; het is immers hoog tijd dat Europa de verantwoordelijkheid neemt voor de conventionele verdediging van het eigen continent. Maar de nieuwe norm is ook cruciaal voor de trans-Atlantische relatie en voortgezet Amerikaans engagement in Europa. Juist door over te gaan tot burden shifting kunnen we burden sharing zekerstellen. En voor iedereen die er nog aan twijfelde: president Trump heeft glashelder gemaakt dat hij gecommitteerd is aan het bondgenootschap. Dit staat ook in de slotverklaring die de 32 leiders hebben aangenomen: een “ironclad commitment to collective defence as enshrined in article 5 of the Washington Treaty.” Duidelijker kan het niet. 

De NAVO beleeft een strategische midlifecrisis

De Amerikaanse pers sprak van “daddy talk” en een “opbloeiende bromance” tussen secretaris-generaal van de NAVO Mark Rutte en de Amerikaanse president Donald Trump. Ondanks het houden van de Amerikaanse kikker in de NAVO-kruiwagen, toonde de NAVO-top hoe de alliantie worstelt met normvervaging.

Ooit was het doel van de NAVO glashelder: collectieve afschrikking van Rusland. Na de Koude Oorlog kwam er echter een pragmatische verbreding. Missies werden buiten NAVO-grondgebied uitgevoerd (Kosovo, Afghanistan en Libië) en dreigingen werden steeds diffuser. De NAVO boog zich over hybride en cyberoorlogvoering tot zelfs klimaat aan toe. De institutionele toolkit groeide, maar richting ontbrak.

Een die, ondanks de inval van Rusland in Oekraïne, niet zo makkelijk lijkt hervonden. De NAVO heeft te kampen met normvervaging. Artikel 5 – de kernbelofte dat een aanval op één lidstaat geldt als een aanval op allen – is steeds vaker voor meerdere interpretaties vatbaar. President Trump zegt openlijk dat er “verschillende definities” bestaan. En hij is niet de enige. NAVO-bondgenoten schakelden de clausule de ene keer wel in (na 9/11), de andere keer niet (bij Russische luchtruimschendingen boven Turkije of Wagner-troepen bij Polen). Duidelijkheid op papier bleek in de praktijk een startsein voor politieke opportuniteit.

Als verdragsnormen onderhandelbaar zijn, weet niemand meer wat gegarandeerd is

De norm van 2% van het bbp aan defensie-uitgaven is eveneens onderhevig aan semantisch geschuifel. Landen ijveren al langer om ook andere overheidsposten, zoals infrastructuur, hieronder te laten vallen. De nieuwe norm van 5% blijkt in de praktijk 3,5% voor (reeds multi-interpretabele) defensie-uitgaven en 1,5% voor kritieke infrastructuur en dual use. Verwacht de komende jaren dus vooral uitwaaierende overheidsposten in de jaarrekeningen. Rutte overtuigde Trump wellicht met retoriek, maar ondertussen verwatert ook de NAVO-norm tot onderhandelbaar symbool.

Zelfs lidmaatschap is niet meer wat het was. Oekraïne heeft als partnerland ongekende privileges binnen de NAVO maar geniet niet de juridische bescherming van de lidstaten. Ook hier vervagen grenzen: wanneer hoort een land er nu wel of niet bij?

Kortom: de NAVO beleeft een strategische midlifecrisis. Als verdragsnormen onderhandelbaar zijn, weet niemand meer wat gegarandeerd is – en dát is precies de ruimte waarin tegenstanders opereren. De NAVO-top is niet historisch omdat ze kracht uitstraalt, maar omdat ze laat zien hoezeer helderheid is ingeruild voor rekbaarheid.

Was dit het allemaal waard?

Terwijl ik naar huis fietste na de NAVO-top bekroop me een heel dubbel en ongemakkelijk gevoel. Eerst was ik vooral trots op wat NAVO-secretaris-generaal Rutte, Nederland als gastland en ook Instituut Clingendael als medeorganisator van het NATO Public Forum hadden gepresteerd. De slotverklaring werd zonder kleerscheuren aangenomen en alle belangrijke punten waren binnen: Trump herbevestigde artikel 5, de Europese landen committeerden zich aan substantiële investeringen in hun eigen veiligheid en Rusland werd toch genoemd als dreiging. Ook Oekraïne kwam er met herbevestigde steun, een ontmoeting tussen Zelensky en Trump, een NATO-Ukraine Council en een zichtbare rol van meerdere ministers niet al te bekaaid van af. De organisatie en beveiliging van de top waren ook een Nederlandse prestatie van formaat. Kortom, weinig om over te klagen en veel om trots op te zijn.

Maar toch bleef ik me afvragen: wat hebben we hier nu allemaal echt zitten doen? Was dit het allemaal waard, om zo kruiperig en onderdanig te doen tegenover Trump? Het leek wel alsof de hele top georganiseerd was om het ego van één man te strelen. Tactisch Trump paaien door hem bij de koning te laten slapen en te complimenteren is één ding, maar Rutte en consorten gingen hierin wel héél ver. Is Europa echt zo bang voor een Amerikaanse terugtrekking dat het geen enkel zelfrespect meer overheeft? Was dat bondgenootschap behalve op Amerikaans leiderschap niet ook gebaseerd op gemeenschappelijke waarden en belangen? Is de trans-Atlantische band dan echt alleen nog maar transactioneel, waarbij de VS de prijs bepalen en Europa het dankbaar moet betalen?

En hebben we niet kortetermijnwinst behaald tegen aanzienlijke kosten op de langere termijn? Europese landen hebben zich nu nominaal wel gecommitteerd aan de 5% van hun bbp die Trump eiste, maar met allerhande boekhoudkundige trucs en slagen om de arm. Spanje kreeg veel kritiek over zich heen, maar was misschien wel het enige land dat echt eerlijk was toen het aangaf deze investeringen niet te willen en kunnen doen. Vele Europese politici zullen opgelucht ademhalen en denken dat de peildatum van 2029 nog ver weg is, maar de Amerikanen zullen het hier niet bij laten zitten. Europa heeft Trump nu zelf de stok gegeven om mee te slaan.

Tot slot heeft de NAVO nu het aloude ‘guns or butter’-debat in volle hevigheid in Europese samenlevingen doen losbarsten – zonder eenduidige Europese dreigingsperceptie waarom dat eigenlijk nodig is. Poetin is misschien een makkelijke vijand om op te voeren, maar de Russische dreiging is veel complexer dan alleen conventioneel en militair. Dat dreigt het draagvlak uit te hollen en het is maar de vraag of politici van middenpartijen zich daarin stand kunnen houden zonder overvleugeld te worden door het verzet van de flanken. Combineer dat met het feit dat Trumps MAGA-beweging precies die partijen zal steunen die sceptisch staan tegenover de Russische dreiging en de defensie-uitgaven, en je hebt een recept voor vergaande polarisatie waar ook Poetin graag gebruik van zal maken. 

Nodig: een echte Europese pijler binnen de NAVO

De NAVO-top was een succes, want de bondgenoten hebben 5% voor defensie-uitgaven toegezegd. Hiervan is 3,5% bestemd voor harde militaire capaciteiten en 1,5% voor infrastructuur, weerbaarheid, de defensie-industrie, enzovoorts – zaken die normaal niet tot de defensie-uitgaven gerekend worden, maar wat de NAVO nu wel gaat doen. Om één reden: Donald Trump heeft een cijfer uit de lucht geplukt – 5% – en dat werd dan opeens hét streefdoel voor Den Haag. En iedereen heeft dat aanvaard, of doet alsof.

In werkelijkheid hebben de landen (behalve die in Oost-Europa die nu al aan 4 à 5% zitten) helemaal niet de bedoeling om echt aan die 5% te komen. Dat is niet haalbaar en ook niet nodig. De Europeanen hadden er veel beter aan gedaan om in een vroegtijdig stadium samen te zeggen: we vinden die 5% verkeerd, maar 3,5% is wel nodig, en dit is hoe we dat gaan doen.

Denkt nu echt iemand dat Trumps goede stemming lang zal duren?

En vooral: wat we daarmee gaan doen. Want daarover is het niet gegaan op de top: hoe realistisch is de verwachting van de VS dat Europa zijn eigen conventionele defensie organiseert? Daarvoor heeft Europa niet de strategic enablers (inlichtingen, commandostructuren, communicatie, transport), want die worden haast alleen door de VS voorzien. Het is dan ook cruciaal dat een belangrijk deel van de extra uitgaven samengelegd wordt, zodat de Europese bondgenoten hun eigen enablers verwerven. Zo zou een echte Europese pijler binnen de NAVO ontstaan: volledig interoperabel met de Amerikaanse strijdkrachten, maar militair autonoom, en dus niet meer afhankelijk van de VS om de eigen troepen in te zetten.

Maar: Trump is goedgeluimd teruggekeerd naar de VS, en dus is iedereen tevreden. Denkt nu echt iemand dat zijn goede stemming lang zal duren? 

NAVO-top: meer cliffhanger dan happy ending

Het is belangrijk dat de NAVO-top volgens plan verlopen is. Met de nieuwe afspraak over defensie-uitgaven kan de NAVO ook op termijn invulling geven aan de nieuwe verdedigingsplannen. De nieuwe NAVO-norm is daarbij een belangrijk signaal aan de Verenigde Staten dat Europa binnen de NAVO bereid is om meer verantwoordelijkheid te nemen. Dat is belangrijk gezien de verschuiving van de Amerikaanse blik richting China en de Indo-Pacifische regio, wat zich op korte termijn zou kunnen vertalen in een terugtrekking van Amerikaanse troepen van het Europese continent.

Maar wie gelooft dat met een succesvolle NAVO-top een einde is gekomen aan een periode van onzekerheid, vergist zich. Europese landen en Canada staan voor de uitdaging om de afspraak van 3,5% voor klassieke defensie en 1,5% voor flankerende uitgaven te vertalen naar nationale begrotingsplannen. Dat vraagt om pijnlijke keuzes, van politici én burgers. Of de defensie-industrie de benodigde opschaling snel kan realiseren is geen gegeven. En met een krappe arbeidsmarkt is de wervingsopgave voor Defensie groot – Nederland is daarin niet uniek.

Ook bestaat onzekerheid over de Amerikaanse houding ten opzichte van Ruslands oorlog in Oekraïne. Nu al is duidelijk dat Trumps regering weinig belangstelling toont voor verdere militaire steun aan Kiev; in de huidige Pentagonplannen ontbreekt elke verwijzing daarnaar. President Trump blijft hopen op een vredesakkoord met Moskou, maar in Washington groeit de frustratie over het uitblijven van een serieuze reactie van Russische zijde. In het Amerikaanse Congres wordt gewerkt aan een sanctiepakket tegen landen die olie en gas van Rusland blijven afnemen. Of het Witte Huis dit zal steunen blijft vooralsnog onduidelijk. Maar welke koers de uitvoerende macht uiteindelijk ook kiest, waarschijnlijk is dat Europa méér zal moeten doen om Oekraïne overeind te houden. 

Tot slot dreigt een handelsoorlog met de VS als er vóór 9 juli geen akkoord wordt bereikt. Mochten de gesprekken onvoldoende opleveren, dan zet dat de trans-Atlantische verhoudingen verder onder druk, ook binnen de NAVO. 

Kortom, de NAVO-top voelt daarmee meer als een cliffhanger dan een happy ending, en de ontknoping is nog niet in zicht. 

Heeft de NAVO nog toekomst? 

De NAVO is op sterven na dood. Jammer maar helaas, om met Wim T. Schippers te spreken, en dat is niet ironisch bedoeld. De Haagse top was een belangrijke stap en een perfecte illustratie van het ondergangsproces waarin de NAVO zich bevindt. En dit proces kan lang duren. Internationale organisaties sterven doorgaans een trage dood. 

Er is een realistisch en een functionalistisch argument waarom we internationale organisaties oprichten. Het realistische argument legt de nadruk op internationale machtsverhoudingen en het (eigen)belang van grote mogendheden. Het functionalistische argument benadrukt de functie, de praktische betekenis van de organisatie voor alle lidstaten. Vanuit beide overtuigingen was de oprichting van de NAVO in 1949 een begrijpelijke en zinvolle stap. Nu, onder ingrijpend gewijzigde internationale omstandigheden, verklaren beide argumenten de teloorgang van de organisatie. 

De NAVO bestaat niet zonder Amerika

Het voorspel op de Haagse NAVO-top was tenenkrommend. Komt hij wel of komt hij niet, en hoe staat zijn pet? Het is de pijnlijke illustratie van de realistische overtuiging dat internationale organisaties belangrijk zijn, maar nooit belangrijker dan de grote mogendheden die er deel van uitmaken. Nog geen twee jaar geleden wentelden we ons in de schijnzekerheid van Joe Bidens boodschap dat de NAVO nooit eerder zo sterk en zo eensgezind was; nu vrezen we – letterlijk – het ochtendhumeur van zijn opvolger. De NAVO is nooit een doorsnee multilaterale organisatie geweest. Ze is een vehikel van de Verenigde Staten. De NAVO bestaat niet zonder Amerika. En juist de VS zijn nu de dissidente stem als het gaat om de machtspolitieke en de functionele bestaansredenen van de NAVO.

Heeft de NAVO nog toekomst? De toenemende samenwerking en defensie-inspanningen van de Europese lidstaten zijn om allerlei redenen zinvol. Ze moeten echter niet als een quick fix voor het voortbestaan van de NAVO worden beschouwd maar als stappen op weg naar een nieuwe veiligheidsorde in Europa. Het lot van de NAVO ligt in handen van de Verenigde Staten. Het wordt bepaald door de geopolitieke betekenis die Amerika hecht aan Europa. Uiteindelijk blijft de NAVO alleen zinvol, dat wil zeggen niet hersendood, voortbestaan als aan twee voorwaarden wordt voldaan: China stagneert en moet zijn mondiale aspiraties opgeven en Rusland doet het omgekeerde. Geen van beide scenario’s is reëel. 

Een nieuw sociaal contract voor defensie in Europa

De recente NAVO-top is alom geprezen als een succes dankzij de ‘Rutte-methode’, waarmee hij een ontsporing van de top wist te voorkomen – zoals wel het geval was op de Veiligheidsconferentie van München of tijdens de laatste G7-top in Canada (waar president Trump abrupt vertrok). Zorgvuldig uitgewerkte protocollen waren cruciaal: een koninklijk diner georganiseerd door de Nederlandse koning en koningin, een strak gecontroleerde agenda en geen grote plenaire zittingen. Een sterk staaltje top-diplomatie.

Maar achter deze choreografie schuilt een andere realiteit. Slechts zes maanden nadat Trump dreigde Groenland met geweld in te nemen hebben de Europese bondgenoten de defensieovereenkomst gesloten waar hij op uit was: een toezegging om hun defensie-uitgaven tegen 2035 tot 5% te verhogen. Een harde noodzaak voor de Europeanen, gezien de zeer waarschijnlijke (gedeeltelijke) terugtrekking van troepen uit Europa in de toekomst. Toch tekenen zich na de top al twee belangrijke uitdagingen af.

Ten eerste neemt Trump de Europeanen nog steeds niet serieus. Hem behagen en de rode loper voor hem uitrollen is één ding, maar ervoor zorgen dat hij de Europeanen betrekt en raadpleegt over belangrijke conflicten en geopolitieke uitdagingen is iets heel anders. De realiteit blijft dat Trump de Europeanen nog steeds veracht en buitenspel zet bij zijn plannen met betrekking tot Gaza, Iran en Oekraïne. Dit betekent niet alleen dat Europa zijn eigen defensiecapaciteiten moet versterken en strategische autonomie op verschillende fronten – zoals industriële capaciteit en innovatie – moet nastreven. Het moet ook strategischer en flexibeler partnerschappen intensiveren met gelijkgestemden zoals Canada, Australië, Japan en Latijns-Amerikaanse landen om zijn morele standaarden in de huidige wereldorde te handhaven. De aarzelende houding van de EU om het akkoord met Israël op te schorten toont aan dat interne verdeeldheid een belangrijk obstakel blijft.

Ten tweede staan de Europeanen voor de uitdagende taak om bestuurshervormingen binnen de NAVO te bevorderen en de defensie, innovatie en maatschappelijke veerkracht van Europa te versterken. Wat daarvoor nodig is, is een nieuw sociaal contract rond defensie: een contract dat defensie niet simpelweg herziet als een verhoging van de militaire uitgaven, maar als een alomvattende verbintenis om onze democratieën en vrijheid te beschermen tegen autoritarisme. Dit vereist aanhoudende investeringen in de samenleving en innovatie, het scheppen van banen, en het waarborgen dat andere cruciale prioriteiten – met name op het gebied van jongeren, klimaatverandering en de verzorgingsstaat – daarbij niet in het gedrang komen.

Niet meer dan geslaagde crisisbeheersing

De NAVO-top in Den Haag is een “historische top” genoemd vanwege de vergaande afspraken over de grote defensie-investeringen die Europese bondgenoten en Canada de komende tien jaar beloven te doen. Het afgesproken percentage was deels gebaseerd op NAVO-analyses, deels op een spitsvondigheid van NAVO-chef Mark Rutte om precies uit te komen op het niveau dat door president Trump was geëist: 5%.

Maar Spanje bedong vooraf – en met veel tromgeroffel – al een uitzonderingspositie. Daarmee creëerde het politieke ruimte, voor zichzelf en andere landen, om lekker in de bezemwagen van de alliantie te blijven zitten. Ook Frankrijk, Italië, België en anderen zullen grote moeite hebben om met gezwinde pas richting 5% (of beter: 3,5%) te gaan. Dat betekent dat in de “historische afspraken” vanaf het begin de kiem zit voor latere politieke conflicten – tussen Trump en Europa, en tussen de Europese bondgenoten onderling. Want de Spaanse revolte bevestigt nogmaals een breuklijn tussen noord en zuid in het Europese deel van de alliantie, die we kennen uit de grote verschillen in materiële hulp aan Oekraïne.

De echte onderwerpen die besproken hadden moeten worden lagen niet op tafel

Eigenlijk was de top een geslaagde crisisbeheersingsoperatie om Trumps Amerika nog zo lang mogelijk binnenboord te houden, nadat daarover grote twijfel was ontstaan door Amerikaanse uitingen op de Veiligheidsconferentie van München en Trumps radicale koerswijziging inzake Oekraïne en Rusland. Die operatie is (voorlopig) gelukt. Er is zelfs – heel voorzichtig – uitzicht op een verandering van Trumps rampzalige houding tegenover Zelensky en Poetin. Dat zijn lichtpunten in een verder duistere veiligheidssituatie.

Het laat onverlet dat dit crisisbeheersing was: voorkomen dat een ernstige situatie verder verslechtert. De echte onderwerpen die besproken hadden moeten worden – hoe kunnen de bondgenoten zo snel mogelijk de druk op Poetin drastisch verhogen en de steun aan Oekraïne opvoeren – lagen niet op tafel omdat de neuzen hierover niet meer in dezelfde richting wijzen. Daarom schaart iedereen zich achter een fantoom-vredesproces dat Poetin in staat stelt zijn oorlog tegen Oekraïne en de Oekraïners te intensiveren, zonder dat er binnen de NAVO nog serieus wordt gesproken over het noodzakelijke antwoord daarop.

Een naar binnen gekeerde top

De Haagse NAVO-top stond al maanden in het teken van het herstellen van de gewenste solidariteit onder de bondgenoten. Met name de VS uitten stevige kritiek op het gebrek daaraan bij de Europeanen. President Trump stelde dat er decennialang sprake was geweest van oneerlijke burden sharing en dat het nu tijd was voor burden shifting. In dat opzicht werd de top een succes: de door de VS gewenste economische solidariteit is bereikt.

Op korte termijn heeft de top geleid tot versterkte economische inzet en daarmee tot een grotere Europese militaire bijdrage aan de NAVO. De verhoging van de Europese defensiebudgetten is bovendien een duidelijk signaal aan Poetin. Europese landen spraken af om voortaan 5% van hun bbp aan defensie te besteden.

Toch schuilt er op langere termijn een paradox. De verhoogde Europese defensie-inspanningen kunnen leiden tot meer strategische autonomie, wat op termijn zelfs tot Europese zelfstandigheid zou kunnen uitgroeien – zeker als Trumps politieke grilligheid de Europeanen tot het uiterste drijft. 

Bovendien is het de vraag of politieke, economische en militaire samenwerking binnen de NAVO wel van elkaar losgekoppeld kunnen worden. De NAVO is immers niet alleen een militaire alliantie, maar ook gebouwd op vreedzame en vriendschappelijke betrekkingen, gebaseerd op internationaal recht (artikel 1 en 2 van het Verdrag van Washington). Nog geen dag na de Haagse top werden de Europese bondgenoten alweer met die realiteit geconfronteerd: de handelsoorlog met de VS.

Het belangrijkste thema van de top was dus vooral de interne verhouding tussen de bondgenoten, niet de vele gewapende conflicten en crisissituaties buiten het bondgenootschap, noch een gezamenlijke aanpak daarvan. Duidelijk werd dat de VS in die aanpak een division of labour zien. Want hoewel Rusland uiteindelijk in het slotcommuniqué werd genoemd als een van de grootste dreigingen – een diplomatiek winstpunt voor de EU – en president Zelensky aanwezig was (zij het niet tijdens de formele vergadering van de Noord-Atlantische Raad, het hoogste politieke besluitorgaan van de NAVO), bleef helder dat Oekraïne vooral als een Europees probleem wordt gezien. 

Opvallend was ook dat China als uitdaging niet in het slotcommuniqué werd genoemd (voor de VS de hoogste prioriteit). Tegelijkertijd waren de presidenten van belangrijke NAVO-partners uit de Indo-Pacific (Zuid-Korea en Japan) niet aanwezig op de top vanwege onenigheid met diezelfde VS over zowel handel als defensie-uitgaven. De conclusie is duidelijk: de Indo-Pacific blijft vooralsnog Amerikaans domein, ondanks aanzienlijke Europese belangen in die regio. 

De basis voor een sterkere alliantie

Het was een zeer korte NAVO-top die resulteerde in een nog kortere slotverklaring. Was de top “een succes”, zoals regeringsleiders te pas en te onpas predikten in de microfoons van het 2000 (!) koppen tellende journaille? Wanneer je bedenkt dat er vooraf vrees bestond dat Trump het bondgenootschap voor de bus zou gooien, dan was dit zeker een goede afloop. En met de ceremoniële herbevestiging van een “ijzersterk” commitment aan collectieve verdediging zal menig Europees leider een zucht van opluchting hebben geslaakt. Maar de slotverklaring bevat ook een aantal andere wapenfeiten die zeker niet triviaal zijn.

Allereerst de The Hague Investment Pledge, de toezegging om 5% van het bbp aan defensie en veiligheid te besteden. Door een klassiek Ruttiaans trucje – het vervangen van het woordje “we” door “bondgenoten” – bleven de 32 kikkers in de kruiwagen. De tijdshorizon is naar 2035 verschoven met een tussentijdse evaluatie in 2029 – niet geheel toevallig na het verstrijken van Trumps tweede termijn. Dit laat ruimte voor landen zoals Spanje en Slowakije, die deze ophoging al te drastisch vonden. Tegelijkertijd beklemtoont de nadruk op artikel 3 de daadwerkelijke uitdaging voor de NAVO: het omzetten van deze tsunami aan defensiegelden in militaire capaciteiten.

We weten niet welke strapatsen Trump nog in petto heeft

Hoewel sommigen de vermaledijde 5% vooral uitleggen als concessie aan de VS (al wel één die bijdraagt aan de zo geaspireerde Europese strategische autonomie), sleepte Europa toch ook andere zaken uit het vuur. Zo wordt Rusland expliciet genoemd als langetermijndreiging, terwijl de veiligheid van Oekraïne wordt gelinkt aan die van het bondgenootschap. Daarnaast zal militaire steun voor Oekraïne meetellen onder de verhoogde defensie-uitgaven.

De verwijzing naar trans-Atlantische defensie-industriesamenwerking en de afschaffing van handelsbarrières tussen bondgenoten is eveneens noemenswaardig. Het illustreert dat Amerikanen het belang van Europa als grootafnemer van Amerikaans materiaal niet onderschatten. Maar het kan ook betrokken worden op intra-Europese defensiehandel, waarmee Europa – voortbouwend op Von Der Leyens Readiness 2030-initiatief – de uitermate gefragmenteerde Europese defensie-industrie kan versterken.

Hoe dit alles precies uitpakt, zal de toekomst uitwijzen. We weten niet welke strapatsen Trump nog in petto heeft, terwijl de uitkomst van de oorlog in Oekraïne ook ongewis is. En vergeet niet dat het meer dan tien jaar duurde voordat de meeste bondgenoten de in Wales afgesproken 2%-norm haalden. Maar laat mij toch voorzichtig optimistisch afsluiten: in Den Haag werd in 2025 de basis gelegd voor een sterkere alliantie. Het is nu aan de bondgenoten, hun politieke leiders én hun bevolkingen om daarop voort te bouwen.

Peace through strength

De NAVO-top van Den Haag is voorbij, maar zal niet snel vergeten worden. ‘Peace through strength’ vat het resultaat goed samen. Onder leiding van NAVO-secretaris-generaal Rutte toonden bondgenoten eenheid in reactie op de Russische dreiging. Ze namen ambitieuze doelen aan: 3,5% voor defensie en 1,5% voor weerbaarheid. De band tussen de NAVO en EU en met de defensie-industrie werd versterkt. En er was prominent aandacht voor Oekraïne, inclusief een lang gesprek tussen presidenten Trump en Zelensky.

Nu moeten de bondgenoten aan de slag met implementatie: meer investeren door Europa in defensie en weerbaarheid, structurele steun voor Oekraïne en intensievere samenwerking met de ‘klassieke’ en ‘nieuwe’ defensie-industrie. Minister Brekelmans leidde de vergadering van ministers van Defensie over volgende stappen om onze defensie op te schalen en Oekraïne te steunen.

Het resultaat kwam niet uit de lucht vallen: op basis van de grotere dreiging heeft de NAVO plannen gemaakt met duidelijke taken voor alle bondgenoten. Via doorrekening van die plannen wisten wij dat 3,5% nodig is. Met die middelen kunnen we opschalen met mensen en materieel.

Mijn persoonlijke hoogtepunt was het leiden van het Defence Industry Forum, georganiseerd met de NAVO en VNO-NCW. Honderden ondernemers en overheidsvertegenwoordigers namen deel. VNO-NCW-voorzitter Ingrid Thijssen opende het forum en overhandigde Rutte een ambitieuze intentieverklaring namens ondernemersorganisaties uit de gehele NAVO. Ondernemers staan klaar om te produceren, samen te werken en te innoveren. Clingendael-directeur Monika Sie Dhian Ho sprak op het podium met Rutte en Europese Commissievoorzitter Von der Leyen over toenemende synergie tussen beide organisaties, inclusief indrukwekkende Europese financieringspakketten. Minister Brekelmans en staatssecretaris Tuinman riepen bedrijven op tot samenwerking.

Ik had de eer Rutte en Von der Leyen samen te brengen op het podium met de Oekraïense president. Zelensky zei dat Oekraïne klaarstaat om de veiligheid van Europa blijvend te versterken: de Oekraïense defensie-industrie is inmiddels de meest innovatieve van Europa. Namens iedereen bedankte ik Zelensky voor zijn moed en leiderschap. Ook nam ik deel aan een panel over vrouwen in NAVO krijgsmachten, georganiseerd door Wo=men, samen met Defensie-adviseur Karen Loos. Bij de uitbreiding van krijgsmachten hebben we het talent van vrouwen nog harder nodig.

Nu aan de slag met de ambitieuze ‘peace through strength’-agenda – met onze bondgenoten, Oekraïne, de EU, de samenleving en industrie. We hebben geen tijd te verliezen.

Plenty of nothing

De mega-operatie van het organiseren van de NAVO-top in Den Haag wordt een succes genoemd. Ten onrechte. Het is maar wat je succes noemt. Eerst heette het een volledige reanimatie van de hersendode patiënt (Macron), toen ging het vooral om Trump-niet-irriteren, eindigend in een belachelijke oranje-zelffelicitatie. Oranje boven: een logistieke topprestatie en een puik staaltje country marketing dat 183 miljoen heeft gekost. 

Het event werd aangeprezen door welgezinde media die gewillig het podium gaven aan generaals, topkoks, verkeersregelaars, tapijtspecialisten, tafelschikkingsdeskundigen en ex-NAVO-hotemetoten, en ontaardde in een – op Trumps grilligheid na – voorgekookt theaterstuk. Terwijl het een serieus debat had moeten zijn over vier prangende veiligheidskwesties: 1) Wat is een redelijke lastenverdeling tussen de VS en de veel kleinere Europese landen? 2) Zijn de VS überhaupt een gecommitteerde bondgenoot (of leider) van de alliantie of trekken zij zich terug en moet Europa voor zichzelf zorgen? 3) Wordt iets zinnigs gezegd over de interne NAVO-cohesie en de Amerikaanse paraplu? 4) Hoe lossen we het probleem Oekraïne op? Op alle vier kwam geen bevredigend antwoord.

Het had een serieus debat moeten zijn over vier prangende veiligheidskwesties

De overdreven pluimstrijkerij jegens ‘dear Donald’ is niet alleen gênant maar ook contraproductief. Je zou nog van een onvermijdelijke en geniale tactiek kunnen spreken, maar tenenkrommend dom is de Nederlandse zelfvoldaanheid waarmee elke twijfel wordt ontkend. Ze stijft de Amerikaanse president in zijn aanpak op basis van het recht van de sterkste. 

Ongepast was bovendien de toejuiching van het Amerikaanse optreden richting Iran (geen NAVO-gebied, en Rutte sprak in abominabel Engels evident niet namens alle NAVO-leden). Ook werd Oekraïne – om Trump te behagen – gedegradeerd, het in de preambule en artikel 1 en 2 van het NAVO-verdrag verwoorde uitgangspunt van het internationale recht gedevalueerd, Trumps dreigement om artikel 5 selectief te interpreteren genegeerd, en zijn horkerigheid richting bondgenoten (Canada, Denemarken) niet geagendeerd.

Men nam genoegen met het boterzachte commitment aan de 3,5-5% pledge waar het wèl om begonnen was. Artikel 5 verplicht tot “bijstand”, en ieder land mag zelf uitmaken in welke vorm. In 1949 speelde bij de openingsceremonie van de NAVO in Washington een dweilorkestje al de toepasselijke feestdeun van Gershwin: I’ve got Plenty of nothing. 

Verder kijken dan alleen defensie

De NAVO-top was in veel opzichten een mijlpaal. Hoewel de Europese Investeringsbank (EIB) geen directe partij is bij het tot stand komen van de beslissingen die er genomen zijn, zijn de uitkomsten ervan voor de EIB wel degelijk van belang.

De investeringsopgave voor Europa en haar Noord-Atlantische partners is ongekend groot, maar dat geld zal niet alleen naar straaljagers of artilleriegranaten gaan. Een moderne defensiemacht heeft veel componenten die juist geen wapens zijn, zoals satellieten, robotica, autonome voertuigen, observatiedrones en optica. 

Daarnaast onderstreepte de top dat we verder moeten kijken dan alleen defensie. Veiligheid en weerbaarheid betekent ook investeren in de fundamenten van een veerkrachtige samenleving, zoals een toereikende en veilige digitale en fysieke infrastructuur, inclusief bijvoorbeeld een betrouwbare energievoorziening, medicijnproductie, Europese AI, datacentra en cyberbeveiliging.

Naast verhoogde budgetten zal hier ook privaat kapitaal voor nodig zijn. Het was daarom bemoedigend dat er bij het Defence Industry Forum veel toegewijde banken en fondsen aanwezig waren die hun ambitieuze plannen deelden. Dit is in het bijzonder belangrijk voor het MKB in de toeleveringsketen, cruciaal voor de opschaling van de Europese defensie-industrie, waar de financieringsvraag het grootste is. 

De NAVO-top stelde ons impliciet ook de vraag wat er beter moet. Allereerst de samenwerking tussen Europese landen, vooral met het oog op standaardisatie van de vraag, efficiëntie en het opschalen van de industrie. Als enige bank die in alle EU-landen actief is, kan de EIB grensoverschrijdende projecten bij uitstek financieren en hierin een aanjagende rol spelen door private middelen te mobiliseren. 

Verder zal vereenvoudiging van de regelgeving helpen. De eerste concrete voorstellen tot simplificatie die gedaan zijn door de Europese Commissie via de Defensie Omnibus zijn een goede stap. 

Ten slotte zou één gezamenlijke Europese kapitaalmarkt – de zogeheten ‘Spaar- en Investeringsunie’ – een groot verschil maken in de beschikbaarheid van geld voor innovatie en ontwikkeling door start- en scale-ups, maar ook voor MKB in het algemeen. 

De EIB zal ondertussen blijven doen waar ze goed in is: het met aantrekkelijk krediet financieren van infrastructuur, mobiliteit, onderzoek en ontwikkeling, nieuwe technologieën en het via lokale banken ondersteunen van innovatief en duurzaam MKB.