Liggen Amerika en Europa in een vechtscheiding?

In een paar weken tijd zette het Amerika van Donald Trump de naoorlogse wereldorde op zijn kop. Tijdens de Veiligheidsconferentie van München medio februari schokten de Verenigde Staten Europa door fundamentele twijfel te zaaien over het trans-Atlantische bondgenootschap. Over de hoofden van Europa en Oekraïne heen werden nieuwe banden gesmeed tussen Amerika en het Rusland van Vladimir Poetin. Tegelijkertijd opende de Amerikaanse vicepresident J.D. Vance met een scherpe MAGA-speech de aanval op de gevestigde politieke orde van Europa. In korte tijd transformeerden de VS voormalige ‘politieke paria’s’ tot politieke partners, denk aan Poetins Rusland en Europees radicaal-rechts. Daarmee Europa verbijsterd achter zich latend. 

Fundamentele vragen dienen zich nu aan: Is er nog sprake van een gedeelde westerse waardengemeenschap? Hoe om te gaan met de culture war in en tussen Amerika en Europa? Is Amerika nog wel een betrouwbare partner? Geldt de Amerikaanse bescherming van Europa binnen de NAVO nog, of betekent America First, Europe Alone? Europa lijkt voor zijn grootste vuurproef te staan – geopolitiek, militair, technologisch-economisch en ideologisch. Wat staat Europa te doen? Welke handelingsopties zijn urgent? 15 Clingendaelexperts delen vanuit hun eigen expertise een eerste, voorlopige analyse van de ontstane situatie en schetsen hoe Europa (en Nederland) hierop zou moeten reageren. 

Met bijdragen van Bob Deen, Monika Sie, Dick Zandee, Maaike Okano-Heijmans, Adriaan Schout, Raoul Bunskoek, Liam Klein, Saskia Hollander & Wouter Zweers, Erwin van Veen, Julia Soldatiuk-Westerveld, Christopher Houtkamp, Koen Aartsma, Rem Korteweg, Christian Kuitert en René Cuperus.

Oorlog met Rusland is geen onafwendbaar natuurverschijnsel

Europese leiders wekken soms de indruk dat een Russische aanval op de NAVO slechts een kwestie van een paar jaar is. Ook Rusland laat weinig kansen onbenut om dreigende taal uit te slaan en lijkt zichzelf soms al in oorlog met de NAVO te beschouwen. Hoewel er op de achtergrond al jarenlang een hybride oorlog woedt, betekent dit niet dat conventionele Russische militaire agressie op NAVO-grondgebied onvermijdelijk is.

De waarschijnlijkheid hiervan hangt af van een veelvoud aan factoren, waarvan deze drie het belangrijkst zijn: 1) de betrokkenheid van de VS bij de collectieve verdediging van de NAVO; 2) wanneer en hoe de oorlog in Oekraïne eindigt en Rusland zich kan herbewapenen; en 3) de mate waarin Europa zichzelf militair kan versterken. Deze factoren bepalen de relatieve capaciteiten en dus de machtsbalans tussen Rusland en Europa.

Ook de intenties van Rusland zijn van belang en hangen af van de relatieve capaciteiten. Ondanks Poetins imperialistische uitlatingen wil het Kremlin niet koste wat het kost alleen maar zoveel mogelijk grondgebied innemen. De eerste drijfveer van Poetin is machtsbehoud van zijn regime, de tweede is het garanderen van de Russische nationale veiligheid, en pas de derde is historisch revisionisme en het herstel van de grootmachtstatus van Rusland. Het uiteenspelen en verzwakken van de (voor Rusland) ‘vijandige NAVO’ en de vurige wens voor een exclusieve invloedssfeer en/of neutrale bufferstaten behoren tot de tweede drijfveer. Als onderdeel van de derde drijfveer zou Poetin graag meer grondgebied van het voormalige Russische rijk ‘heroveren’, maar niet ten koste van zijn regime of nationale veiligheid – die inmiddels nauw verweven zijn.

Kortom: de geopolitieke gelegenheid maakt de Russische dief, zoals met de annexatie van de Krim in 2014. Als de kans zich voordoet om Artikel 5 van een verzwakte NAVO te testen zal Rusland deze vermoedelijk aangrijpen, maar Rusland zal zich niet zonder aanleiding in een suïcidale oorlog met een veel sterkere tegenstander storten.

Europese leiders zouden oorlog met Rusland daarom niet als een onafwendbaar natuurverschijnsel moeten bestempelen. Europa kan wel degelijk het lot in eigen hand nemen, Rusland militair afschrikken, Oekraïne overeind houden en de eigen maatschappelijke weerbaarheid tegen Russische hybride oorlogvoering versterken. Dat vereist echter een serieuze Europese politieke, financiële en industriële inspanning alsook een mentaliteitsverandering. Paniek of angst zaaien zijn daarvoor niet nodig, maar wel daadkracht en een duidelijk plan.

Welke leider beschermt de Europese manier van leven?

Tijdens de recente Veiligheidsconferentie van München werd voor iedereen duidelijk dat er niet één kanteling van de orde gaande is, maar dat dit er twee zijn. Van de wereldorde: van hyperglobalisering naar geopolitiek. En van de orde binnen westerse samenlevingen: van een stilzwijgende consensus over buitenlands beleid – steunend op de vanzelfsprekendheid van veiligheid, vrede en welvaart – naar ideologische polarisatie over buitenlands beleid en terugkeer van het nationalisme.

München was de kortsluiting tussen beide kantelingen, want Amerikaans nationalisme heeft ook vergaande gevolgen voor de wereldorde. De Amerikanen dagen de Europanen nu op twee manieren uit. Ten eerste geopolitiek: de Europanen moeten veel meer doen aan het borgen van hun eigen veiligheid. En ten tweede ideologisch: J.D. Vance reikte in München uit naar de nationalisten van de AfD. Een internationalisering van het nationalisme.

Overigens staan die twee Amerikaanse uitdagingen aan Europa op gespannen voet met elkaar. Exclusief nationalistische partijen in Europa zijn immers tegen verhoging van defensie-uitgaven en hebben veelal affiniteit met president Poetin op basis van gedeelde conservatieve waarden. Een sterker samenwerkend Europa op veiligheidsgebied valt daar dus niet snel van te verwachten.

Europese regeringen moeten dringend richting geven aan die twee strategische uitdagingen. En daarbij beseffen dat ze voor een grote opdracht staan: eenheid vinden te midden van grote verdeeldheid, zowel binnen Europa als binnen Europese samenlevingen.

Op zoek naar die eenheid zijn bevolkingsonderzoeken instructief. In Clingendaels peiling ‘Make Europe Great Again’ is duidelijk een sokkel van consensus te zien. Een meerderheid van bijna negentig procent vindt dat Europa soevereiner moet worden. Meerderheden in Nederland vinden dat de Amerikaanse veiligheidsgarantie aan Europa fragiel is, en dat Europese landen de steun aan Oekraïne moeten volhouden of verhogen als de VS de steun aan Kyiv vermindert. Er zijn grote meerderheden voor Europese samenwerking op specifieke terreinen zoals veiligheid, energie-onafhankelijkheid, her-industrialisering en technologisch concurrentievermogen.

Democratie gaat over luisteren en leiden. Binnen Europese samenlevingen stonden zorgen over grootschalige irreguliere migratie en bestaanszekerheid jarenlang in de top van de dreigingen-hitlijst. Vance verweet de Europese leiders in München hier niet naar te luisteren. De verzuchting naar de-globalisering is in veel landen niet vertegenwoordigd door middenpartijen, maar door exclusieve nationalisten. Uit de meest recente peiling ‘Tussen Hoop en Vrees’ – die Clingendael begin maart uitbrengt – blijkt dat de Nederlandse bevolking nu het meest vreest voor hybride dreigingen en oorlog. Het zal leiderschap vergen om duidelijk te maken dat de gewenste soevereiniteit en weerbaarheid van Europa grote investeringen vereist.

De vraag is nu of er in Europa luisterende leiders opstaan die serieus inhoud geven aan de verzuchting naar bescherming van de Europese manier van leven. In geopolitieke zin (weerbaarheid, veiligheid) én wat betreft behoud van eigenheid (democratie en rechtsstaat; bescherming sociale markteconomieën; matiging migratie). Alleen in die combinatie kan de spanning worden opgelost tussen de twee uitdagingen van MAGA-Amerika aan Europa.

Een Europees Leger is dagdromerij

Trump-II heeft een orkaan op Europa losgelaten. Terugtrekking van Amerikaanse strijdkrachten dreigt, waardoor Europese landen voor hun eigen verdediging moeten zorgen en zelf de troepen moeten leveren voor toezicht op een vredesregeling die de oorlog in Oekraïne beëindigt.

Kunnen Europese landen dat? Voor het toezicht op een akkoord: nee, niet zonder rugdekking van de VS. Als Russische schendingen ingrijpen vereisen, dan dreigt escalatie waarvoor Amerika – met zijn conventionele kracht en nucleaire wapens – nodig is. Mocht Washington dat niet willen, dan moeten Europese landen die toezichtstaak niet op zich nemen. In dat geval is voortzetting en uitbreiding van de Europese militaire steun aan Oekraïne noodzakelijk.

Als het gaat om eigen verdediging kan Europa voorlopig niet op eigen benen staan. De VS zijn nodig voor nucleaire afschrikking, satellieten in de ruimte en conventionele slagkracht. Een Europees Leger, zoals Zelenski onlangs in München bepleitte, is dagdromerij. Er is geen Europese regering, commandant of bevelsstructuur, om over dezelfde taal en cultuur maar niet te beginnen. Dat gaat ook niet veranderen.

Maar op de lange termijn moet Europa wel méér op eigen benen gaan staan. Niet alleen omdat Washington dit eist, maar ook om geopolitiek een speler van belang te worden. Voortmodderen kan niet meer. Vergaande inspanningen over tientallen jaren zijn nodig: hogere defensiebudgetten, meer gezamenlijke aanschaf van materieel en versterking van de defensie-industrie.

De NAVO blijft de geschikte organisatie hiervoor zolang de VS ervan lid blijven, juist vanwege de trans-Atlantische verbintenis aan het Amerikaanse nucleaire arsenaal. Wat moet veranderen is de Europese bijdrage aan de NAVO, niet alleen in geld maar ook in capaciteiten. Met Washington kunnen afspraken worden gemaakt over ‘meer Europa’ en ‘minder VS’ op conventioneel gebied binnen het bondgenootschap.

Daarnaast is vergaande defensiesamenwerking nodig die aansluit bij het nieuwe regionale NAVO-concept voor collectieve verdediging. Voor Nederland betekent dit inzetten op integratie met bondgenoten in de noordelijke en centrale delen van Europa. En de EU? Die kan haar financiële en wetgevende kracht gebruiken om deze structurele inspanningen te ondersteunen door de defensie-industrie te versterken en bureaucratische hindernissen, zoals voor militaire mobiliteit, te verminderen. Strategisch belangrijke landen – Noorwegen, Turkije en het Verenigd Koninkrijk – zijn NAVO-bondgenoten maar geen leden van de EU. Met op elkaar afgestemde agenda’s kunnen een meer Europese NAVO en een meer geopolitieke EU tezamen voor de veiligheid van Europa zorgen.

Europa moet met eigen techbedrijven de digitale toekomst in

Op het gebied van technologie stelt Trump 2.0 de EU voor grote uitdagingen. Enkele dagen voor de shock die Europa in München ervaarde, liet vicepresident J.D. Vance eenzelfde schokgolf door Parijs gaan tijdens de AI Action Summit. De boodschap: jullie doen er technologisch niet toe, dus waag het niet om ons te reguleren.

De nauwe band tussen Donald Trump en zijn ‘tech bros’ was overduidelijk bij zijn inauguratie in januari. ‘First buddy’ Elon Musk en de bazen van OpenAI, Google, Amazon en Meta stonden vooraan. Alleen de baas van Microsoft ontbrak.

Techmiljardair Musk kocht zich voor ‘een koopje’ in bij Trump met donaties van zo’n 288 miljoen dollar. Dit bedrag zal zich snel terugbetalen via overheidsopdrachten voor zijn raketten en diensten, en zachte – of geen – regulering. Als uitvoerder van Trumps agenda voor ‘overheidsefficiëntie’ speelt Musk een onethische dubbelrol; een treffend voorbeeld van de (te nauwe) banden tussen Trumps regering en de private sector.

Samen zijn ze een ideologisch gevecht gestart met Europa. In Parijs werd duidelijk dat Amerika zich ethisch niet wil laten beperken in technologische ontwikkeling. Dus proberen ze Europa te destabiliseren en af te leiden van AI. Want dat is óók wat het (aansturen op) intrekking van de veiligheidsgarantie van Europa en Oekraïne zal doen.

Om Europese belangen – economisch, maatschappelijk én op het gebied van nationale veiligheid – te borgen, volstaat op termijn alleen eigen concurrentiekracht. Dat betekent: sterke Europese techbedrijven om onze digitale toekomst zelf te kunnen vormgeven. Steeds meer Europese hoofdsteden zijn gaan begrijpen dat dit ook overheidsingrijpen vereist, zoals industriepolitiek en overheidsinkoop. Brussel zette hierin al stappen met initiatieven zoals de Chips Act (halfgeleiders), AI Factories (met supercomputers) en het Competitiveness Compass. Nederland bewandelt juist de omgekeerde weg met de afschaffing van het Groeifonds. Financiering, snelheid en lef zijn nu geboden.

Op korte termijn is een gerichte en transactionele reactie op Musk en Trump nodig. Dit betekent enige concessies in onderhandelingen over Trumps tarieven (zoals op auto’s) en tegelijkertijd inzetten op Europa’s kracht: regulering en samenwerking met landen die ook veilige en verantwoordelijke AI willen, zoals India, Canada en Thailand. De EU verhoogde al het aantal toezichthouders van digitale markten en diensten, als reactie op Trumps terugtrekking van de Amerikaanse AI Act voor de regulering van AI. En Macron pakte met de AI Summit in Parijs een leiderschapsrol, afgestemd met Commissievoorzitter Ursula von der Leyen. De digitale pilaar van Europa’s Global Gateway is instrumenteel om onze samenwerking met andere landen te verdiepen en concretiseren in projecten.

Burgers verwachten geen Europese ambities maar werkend beleid

Er broeit iets in de Verenigde Staten, maar ook bij ons en elders in de wereld. Vastgelopen beleid roept weerstand en zelfs kettingzagen op.

De Commissie Von der Leyen gaat deze maanden voortvarend te werk met het publiceren van onder andere de ambities rond schone industriepolitiek, Europese defensie en voortzetting van de Green Deal. Hierbij worden grote bedragen genoemd en doemen paradoxen op. Het rapport van Mario Draghi roept om meer overheid met 800 miljard euro voor concurrentiekracht, maar pleit ook voor minder overheid via deregulering. Zoekend naar draagvlak spreekt Von der Leyen bij de Green Deal niet over deregulering maar over “simplificering”. Meer en minder beleid wedijveren met elkaar. De echte keuze ontbreekt.

Tegelijkertijd zien we de VS en Argentinië aan de gang met ‘kettingzagen’. De aanpak van het Amerikaanse Department of Governement Efficiency (DOGE) onder Elon Musk lijkt onbesuisd, maar om dit in perspectief te zien is het goed even tijd nemen voor de video ‘Federico Sturzenegger on Chainsaw and Deregulation’, die inzoomt op het Argentijnse experiment onder president Javier Milei. Het lijkt de weerspiegeling van de jaren ‘80 met Ronald Reagan, Margaret Thatcher en Milton Friedman. Zij werden aanvankelijk met scepsis ontvangen terwijl ze nu als belangrijke leiders in de geschiedenisboeken staan.

Terug naar de EU. Ook hier zijn de scheuren in het nationale en Europese beleid zichtbaar. In Nederland zit het stikstofbeleid al tijden in een eigengemaakte en Europese houtgreep. De Dublin-afspraken over asiel zijn al decennia onwerkbaar en de Poolse premier Donald Tusk heeft inmiddels aangegeven het nieuwe migratiepact niet uit te voeren is, terwijl Frankrijk, onder andere, de euroregels al jaren niet respecteert. Verder zit de EU-begroting al jaren gevangen tussen landbouwbeleid en regionale steun, en er is nu geen geld om Oekraïne te steunen. Het invloedrijke Draghi-rapport herhaalt ondertussen eerdere slogans vanaf de jaren ‘60 dat de Europese economie achterloopt bij de VS. Problemen worden niet opgelost maar vooruitgeschoven. Burgers verwachten geen Europese ambities maar werkbaar beleid.

De onvrede die we in de VS en de EU zien geeft aan: overschat de maakbaarheid van lidstaten niet, focus op haalbaarheid en respecteer het beroemde KISS-principe (keep it simple, stupid). Bij steun aan Oekraïne is een internationale coalitie van de willing & able voor bijvoorbeeld luchtsteun werkbaarder dan discussies over een volgende Europese defensiestrategie. D66-minister van economische zaken Hans Wijers pleitte in de jaren ‘90 niet voor niets voor minder nota’s. 

Europa moet juist nu met het Mondiale Zuiden samenwerken

Tijdens de Veiligheidsconferentie van München in februari 2025 benadrukte de Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi het belang van inclusieve vredesbesprekingen voor het conflict in Oekraïne. Hij stelde dat alle betrokken partijen, inclusief Europese landen en landen in het Mondiale Zuiden, moeten deelnemen om een evenwichtige en duurzame veiligheidsstructuur in Europa te bereiken. Door te pleiten voor inclusiviteit en gedeelde verantwoordelijkheid in mondiale veiligheidskwesties positioneert China zich als een voorstander van multilateralisme – precies op het moment dat Amerika daar juist afstand van neemt.

Deze Chinese houding correspondeert met de opstelling van landen in het Mondiale Zuiden die pleiten voor een meer inclusieve benadering van mondiale veiligheidskwesties. Dit geldt ook voor de BRICS-landen, die zich inzetten voor een multipolaire wereldorde en inclusiever multilateralisme. Dit biedt kansen voor zowel de EU als BRICS om hun relaties te versterken, gezien hun gedeelde belang bij stabiliteit en samenwerking op het wereldtoneel. Voor de EU is het essentieel om een eigen koers te varen, los van de VS. Dat Amerika het multilateralisme achter zich laat ‘to go at it alone’, betekent niet dat de EU hetzelfde moet doen. Het is daarom belangrijk voor de EU en BRICS-landen om wederzijds respect te benadrukken, zodat dit kan leiden tot nauwere diplomatieke banden en een versterkte samenwerking op gebieden zoals handel, klimaatverandering en internationale veiligheid.

Begin februari heeft president Donald Trump zijn minister van Buitenlandse Zaken, Marco Rubio, de opdracht gegeven om binnen 180 dagen alle Amerikaanse verdragen en internationale organisaties te herzien en aanbevelingen te doen voor terugtrekking. Een terugtrekking van de VS zou aanzienlijke leegtes achterlaten in internationale instellingen zoals de Wereldgezondheidsorganisatie, de Wereldhandelsorganisatie, de Verenigde Naties, de Wereldbank, en het Internationaal Monetair Fonds.

Het is daarom urgent voor de Europese Unie om aan het Mondiale Zuiden te laten weten dat de EU een voorstander blijft van multilateralisme. Daarnaast moet de EU samenwerken met het Mondiale Zuiden om ervoor te zorgen dat de huidige multilaterale organisaties niet alleen worden versterkt door meer inclusiviteit, maar ook blijven voortbestaan. Voordat Amerika zich daadwerkelijk terugtrekt, ligt hier een kans voor de EU om een leiderschapsrol te vervullen.

MAGA haat het Europese project

Vóór 2022 dachten veel waarnemers dat Vladimir Poetin een economisch rationele speler was. Na 2022 beseften zij dat economie voor hem slechts een middel was om het liberale waardensysteem te vernietigen. Of we hebben geleerd van deze fout, zal blijken uit onze opstelling tegenover Donald Trumps Amerika. De beweging waarop Trump leunt – MAGA – is net zo revanchistisch als Poetins bittere nationalisme. De ‘wraak’ van MAGA keert zich (net als die van Poetin) tegen de liberale wereldorde, die Amerika permanent zou hebben beknot. Interne ‘liberals’ zijn landverraders; infiltranten van een globalistische samenzwering tegen Amerikaanse suprematie.

MAGA ziet de EU als de externe belichaming van dit complot. De ideologen die nu regeren in de VS zien Europa als een bezet continent waar minderheden zoals christenen, nationalisten en witte mannen meedogenloos worden onderdrukt door Brussel en de (grotendeels) liberaal-democratische regeringen van de lidstaten. Onlangs plakte Elon Musk het label “tiran” op een Roemeense rechter en op Thierry Breton, oud-Commissaris van de Interne Markt. En vicepresident J.D. Vance ‘versprak’ zich in München door de Eurocommissarissen “commissars” (Sovjetfunctionarissen) te noemen. MAGA gelooft dat Europa gebukt gaat onder dezelfde globalistische tirannie waaraan Amerika op het nippertje ontsnapte dankzij Trumps verkiezing.

Kortom: MAGA haat het Europese project. Sterker nog, de aanval op Europa is één van de weinige punten waarop alle leidende stemmen binnen het MAGA-kamp elkaar momenteel kunnen vinden. Al tijdens Trump-I sprak Steve Bannon zich zeer gewelddadig uit over Europa, in termen die sindsdien steeds gangbaarder zijn geworden: “The beating heart of the globalist project is in Brussels. If I drive the stake through the vampire, the whole thing will start to dissipate.” In het voorwoord van Project 2025, één van de invloedrijkste ideologische blauwdrukken voor Trump-II, wordt beweerd dat de binnenlandse “progressives” die Amerika hebben verraden, loyaler zijn aan de EU dan aan hun bloedeigen natie.

Precies omdat de EU op liberale leest geschoeid is, vormt zij een existentieel gevaar voor Trumps antiliberale Amerika. In een onheilspellende podcastaflevering van 17 februari 2025 suggereerde MAGA-influencer Saagar Enjeti dat de missie in Afghanistan zo catastrofaal was mislukt omdat Europese bondgenoten hadden aangedrongen op gendergelijkheid voor Afghaanse vrouwen. Zoiets hebben we eerder gezien: dit is een Dolkstootlegende in wording.

In 2018 noemde Trump de Europese Unie al “a foe”. Durven we onder ogen te zien dat het zijn regering nu menens is?

Een versnelde EU-toetreding van Oekraïne biedt geen veiligheidsgarantie

Commissievoorzitter Ursula Von der Leyen liet op 24 februari weten dat Oekraïne nog voor 2030 toe zou moeten (en kunnen) toetreden tot de Europese Unie, mits het land vooruitgang blijft boeken met noodzakelijke democratische hervormingen. Een Oekraïne binnen de EU zou Poetin weerhouden van toekomstige agressie – althans, dat is de gedachte. Hoe haalbaar en realistisch is dit scenario?

Voor Volodimir Zelenski is een scenario waarin Oekraïne wel lid is van de EU maar niet van de NAVO suboptimaal. Het liefst wil hij beide. Voor Vladimir Poetin is Oekraïens EU-lidmaatschap makkelijker te accepteren dan een NAVO-lidmaatschap. Eerder gaf Poetin aan open te staan voor een ‘neutraal’ Oekraïne binnen de EU; iets wat Moskou recentelijk herhaalde.

Mocht Poetin een versnelde EU-toetreding van Oekraïne toch zien als provocatie of zonder meer de Russische agressie tegen Oekraïne doorzetten, dan is de EU nog niet voldoende voorbereid op de risico’s. EU-lidstaten hebben enige verantwoordelijkheid voor elkaars veiligheid via wederzijdse verdedigings- en solidariteitsclausules. Er bestaat echter onzekerheid over de daadwerkelijke toepassing van deze clausules. Bovendien opereert de EU, ondanks recente stappen, nog niet als een militair bondgenootschap. Medeverantwoordelijkheid voor de Oekraïense veiligheid brengt daarom veiligheidsrisico’s voor Europa met zich mee.

Versnelde EU-toetreding biedt dan ook geen oplossing voor de huidige veiligheidsuitdagingen waar Oekraïne mee kampt. Dit is op de korte termijn alleen levensvatbaar wanneer bijvoorbeeld Amerika harde externe veiligheidsgaranties zou geven. Maar Washington geeft aan zulke garanties niet meer te willen bieden, en acht Europa voortaan verantwoordelijk voor zijn eigen veiligheid.

Plannen om Oekraïne alvast geleidelijk te laten integreren, bijvoorbeeld door gedeeltelijke deelname aan EU-instituties of bepaalde onderdelen van de interne markt, bieden kansen en kunnen bijdragen aan het hervormingsenthousiasme in Oekraïne. Tegelijkertijd moeten ze geen voorbode zijn om de EU binnen te komen zonder te voldoen aan de toetredingsvoorwaarden. Hoewel Oekraïne voortgang boekt, kost het tijd om de democratische rechtsstaat te consolideren.

De vraag is ook of Von der Leyen versnelde integratie kan waarmaken, aangezien de lidstaten hierover gaan. Draagvlak voor uitbreiding in de bestaande lidstaten is geen gegeven. Naar verluid blokkeert Hongarije het toetredingsproces momenteel onder het mom van bilaterale kwesties.

Kortom, het Brusselse plan tot versnelde toetreding van Oekraïne is een belangrijk politiek signaal. Maar met het mogelijk wegvallen van Amerikaanse dekking, biedt het plan geen garantie voor veiligheid in Europa.

Het Amerikaanse plan voor de ‘Gaza Rivièra’ is gestoeld op het recht van de sterkste

De bromance tussen Trump en Poetin heeft niet zozeer directe maar wel vergelijkbare gevolgen in het Midden-Oosten. Het passeren van Oekraïne in vredesonderhandelingen tussen de VS en Rusland en het passeren van de Palestijnse inwoners van Gaza in het Amerikaanse plan voor de ‘Gaza Rivièra’ hebben als gemene deler dat ze gestoeld zijn op het recht van de sterkste. Met andere woorden: men doet het omdat men het kan afdwingen. De belangen en rechten van Oekraïners en Palestijnen moeten wijken voor de voorkeuren van het machtigere Washington. In beide gevallen nemen de Verenigde Staten afscheid van de notie dat er zoiets bestaat als een rudimentaire internationale politieke en juridische orde.

Beide Amerikaanse plannen negeren daarnaast essentiële voorwaarden voor duurzaamheid: de betrokkenheid én instemming van betekenisvolle derde partijen – voor Oekraïne primair de Europeanen en voor Gaza de Egyptenaren en Jordaniërs. Dit vergroot het risico op ‘blowback’. De Amerikaanse acties zijn uiteindelijk een vorm van zelfoverschatting. Ze doen denken aan het optreden van Athene in de Peloponnesische oorlog, zoals beschreven door Thucydides. Athenes logica van het recht van de sterkste luidde het einde in van Athene als grootmacht.

Al decennialang besteedt elke Amerikaanse president uiteindelijk meer tijd en energie aan het Midden-Oosten dan in verhouding staat tot de kosten ervan of de Amerikaanse veiligheidsbelangen. Zowel de onvoorwaardelijke bescherming van Israël als de historische animositeit tegen Iran zijn goede voorbeelden. Met ideeën als ‘Gaza Rivièra’ loopt Amerika niet alleen het risico om bondgenoten als Egypte en Jordanië te verliezen en de regio verder te destabiliseren, maar ook om op termijn geconfronteerd te worden met de gevolgen van zijn hoogmoed. Eventuele acceptatie van een Israëlische annexatie van de Westelijke Jordaanoever of het ondersteunen van een oorlog tegen Iran vallen in dezelfde risicocategorie.

MAGA zaait verdeeldheid binnen de Europese gelederen

De toespraak van J.D. Vance tijdens de Veiligheidsconferentie van München is niet onopgemerkt gebleven. Ze luidt een volgende fase in van de MAGA-inmengingscampagne in Europese democratieën. In aanwezigheid van prominente wereldleiders hekelt de Amerikaanse vicepresident de massa-immigratie, waarvoor hij de aanwezige Europese elite verantwoordelijk stelt. Elders in zijn toespraak neemt hij de Europese preoccupatie met klimaat op de korrel, en passant de bemoeienissen van Trumps ‘first buddy’ en eigenaar van een van de grootste sociale mediaplatformen relativerend: “If American democracy can survive 10 years of Greta Thunberg's scolding, you can survive a few months of Elon Musk.”

Zijn thema’s – migratie en klimaat – zijn met zorg gekozen: ze verdelen de Europese politiek al jarenlang en vormen twee belangrijke pijlers van de MAGA-beweging. Ze leggen de kloof bloot die gaapt tussen nationalisten en kosmopolieten. Uit Clingendaels bevolkingsonderzoeken blijkt dat onder Nederlanders de dreigingsperspectieven tussen deze twee groepen juist op deze thema’s diametraal tegenover elkaar staan. Nationalisten voelen zich ernstig bedreigd door migratie en niet of nauwelijks door klimaatverandering; voor kosmopolieten geldt exact het omgekeerde.

Het MAGA-Amerika van Trump laat begin 2025 zijn ware gezicht zien: het tracht verdeeldheid te zaaien binnen de Europese gelederen, om daar later de vruchten van te kunnen plukken. Het bedient zich daarbij van twee troeven die deze verdeel-en-heerspolitiek kansen bieden.

In de eerste plaats zijn dat de Big Tech-bedrijven en sociale media, die het grotendeels in handen heeft. Op X schroomt schatrijke eigenaar Elon Musk niet zich te mengen in Europese aangelegenheden, getuige zijn aanvallen op de Britse premier Keir Starmer vorig jaar in Southport en de recentelijke steun aan de Duitse AfD.

In de tweede plaats beschikken de Amerikanen sinds de Tweede Wereldoorlog over een ongekend krachtige soft power, vooral op cultureel gebied. Met hun films, muziek, literatuur, tv-programma’s en talkshows exporteren zij dagelijks niet alleen hun way of life naar ons continent, maar ook hun kijk op de wereldpolitiek. In trans-Atlantische landen, zoals Nederland, voelt de bevolking al decennialang een cultureel-politieke en morele verbondenheid met de Amerikanen. De Duitse band Rammstein vertolkte dit vlijmscherp in het nummer Amerika: “Musik kommt aus dem Weißen Haus, und vor Paris steht Mickey Maus.” De vraag is in hoeverre MAGA in de toekomst de Amerikaanse soft power succesvol kan inzetten om de Nederlandse bevolking te beïnvloeden.

Oekraïne kan het zich niet permitteren de eigen soevereiniteit te ondermijnen

De relatie tussen Donald Trump en Volodimir Zelenski is al jaren gespannen. Met Trumps recente uitspraken over de legitimiteit van Zelenski rijst de vraag in hoeverre deze persoonlijke verhouding de toekomst van Oekraïne zal beïnvloeden.

Zelenski heeft sterk ingezet op de VS als cruciale veiligheidsgarantie. Dit maakt de huidige situatie des te schrijnender: Trump oefent zware druk uit op Oekraïne om deals te ondertekenen die niet in het belang van het land zijn en neemt nu openlijk pro-Russische retoriek over.

Trump lijkt zijn beleid te baseren op machtspolitiek: landen zonder mondiale invloed moeten de wil van sterkere landen accepteren. Zijn benadering staat haaks op Zelenski’s visie dat elk land, ongeacht zijn macht, recht heeft op soevereiniteit en zelfbeschikking – de basisgedachte onder de internationale rechtsorde die nota bene door Trumps voorgangers is opgebouwd na de Tweede Wereldoorlog.

De geschiedenis laat zien dat Oekraïne al eerder het slachtoffer was van externe druk. Het opgeven van zijn nucleaire arsenaal in ruil voor soevereiniteit en diplomatieke erkenning bleek een strategische misrekening. Dat gold ook voor het toegeven aan Russische energiechantage tussen 2006 en 2009 als gevolg van de prowesterse democratische koers van Oekraïne. Beide gebeurtenissen droegen bij aan de Russische agressie van de afgelopen jaren. Oekraïne kan het zich niet permitteren opnieuw concessies te doen die zijn soevereiniteit ondermijnen.

Door de mislukking van de Minsk-akkoorden heeft Oekraïne nog weinig vertrouwen in directe onderhandelingen met Rusland. Zelenski heeft er daarom voor gekozen de diplomatieke strijd openlijk te voeren. Hoewel sommigen hem adviseren om de vredesonderhandelingen achter gesloten deuren te hervatten, probeert hij er juist voor te zorgen dat er geen ongunstig compromis buiten de openbaarheid kan worden gesloten. Dat is een riskante maar noodzakelijke strategie om de toekomst van Oekraïne veilig te stellen.

Trumps voorkeur voor transactie-diplomatie en zijn bereidheid om Oekraïne als onderhandelingstroef te gebruiken, nopen Oekraïne tot het versterken van strategische allianties om zich op de lange termijn beter te kunnen weren tegen mogelijke toekomstige aanvallen. Een toekomstig EU-lidmaatschap is hierbij van doorslaggevend belang. Dat zou Oekraïne niet alleen beschermen tegen Poetins expansiedrift, maar ook tegen Trumps pogingen het land te gebruiken voor economisch en geopolitiek profijt.

Gevraagd: 'toekomstenproof'-beleid

Het geopolitieke wereldtoneel verandert ingrijpend. Het is daarom van belang om het Nederlandse buitenland- en veiligheidsbeleid ‘toekomsten-proof’ te maken (er is immers geen enkelvoudige toekomst) en onze weerbaarheid en ons aanpassingsvermogen te versterken. Om een beter inzicht te krijgen in wat ons geopolitiek te wachten kan staan, werkten we in de recent verschenen Strategische Monitor acht voorstelbare scenario’s uit waarop Nederland moet anticiperen.

In het eerste scenario, genaamd Trad Powers, wordt beschreven hoe gedeelde belangen en traditionele waarden Trumps Amerika en Poetins Rusland bij elkaar kunnen brengen. Dit leidt in het scenario tot een realignment tussen de twee, waarbij Nederland, de EU, de NAVO en Oekraïne de klappen hiervan opvangen.

Ruim een maand na publicatie van de Strategische Monitor hebben belangrijke elementen uit het scenario zich in sneltreinvaart gematerialiseerd. De plotselinge koerswijziging van de VS bewijst eens te meer dat het geopolitieke wereldtoneel snel en ingrijpend aan het veranderen is. Dit fenomeen kan ook wel een ‘geopolitiek changement’ worden genoemd, een theaterterm voor decorwissel. 

Nederland en de EU moeten nu grotendeels improviseren om met deze nieuwe situatie om te gaan. Dat is echter niet afdoende. We zullen nu echt moeten durven anticiperen op verschillende mogelijke toekomsten waar het onze relatie met de VS betreft. Ook de zeer ongemakkelijke scenario’s, die tot voor kort door de politiek en beleidsmakers grotendeels weggewuifd werden, moeten daarbij niet uit de weg gegaan worden. Het gaat niet enkel om voorspellen, maar om echt durven voorstellen.

Om een ‘toekomstenproof’-beleid te voeren moeten we ook andere vormen van voorstelbaar geopolitiek changement niet uit het oog verliezen. Enkele scenario’s die ons hierbij richting geven en handvatten bieden voor beleid zijn: 1) De Stalen Middenweg (hoe middenmachten een vuist maken tegen verwoestende grootmachtcompetitie); 2) Narrative Upheaval (hoe een netwerk van autocratieën heimelijk het antiwesterse vuurtje verder oppookt); 3) Massa-ontwrichtingswapens (hoe de proliferatie van cyberwapens noopt tot nieuwe (cybersupermacht)afspraken), 4) Operation Xodus (hoe Elon Musk zich geroepen voelt om het vrijheidsevangelie te verspreiden); en 5) Red-pilled ISIS (hoe de techindustrie de strijd aangaat met een herrezen Islamitische Staat).

Wordt Beijing langzaam nerveus?

Eind 2023 overleed Henry Kissinger op honderdjarige leeftijd. Een van zijn belangrijkste wapenfeiten als Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur was het aanhalen van de banden met het communistische China van Mao Zedong. Die ‘opening’ naar China wordt door historici geroemd als een strategische meesterzet in de Koude Oorlog.

Het Pentagon wordt nu bestuurd door zogeheten ‘prioritisers’. Minister Pete Hegseth en beleidsdirecteur Elbridge Colby maken er geen geheim van dat in hun ogen China – niet Rusland – de belangrijkste dreiging is voor de VS, en dat Europa voor zijn eigen veiligheid moet zorgen zodat Washington de handen vrij heeft om de geopolitieke krachtmeting met Beijing aan te gaan. Deze lijn wordt gesteund door vicepresident J.D. Vance. De rabiate anti-China houding van minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio is alom bekend.

Voeg daarbij de culturele en ideologische affiniteit die veel MAGA-aanhangers – inclusief Donald Trump zelf – voelen voor Vladimir Poetin als sterke hoeder van traditionele waarden, en er doemt een alternatief beeld op van Trumps opening naar het Kremlin. Wat als we het Amerikaanse beleid richting Moskou en Kiev moeten zien als onderdeel van een grotere geopolitieke zet om Rusland los te weken van China?

Opvallend is dat juist deze week de Chinese president het nodig vond om te benadrukken dat zijn vriendschap met Poetin niet beïnvloed kan worden door “externe factoren”. De ‘bromance’ tussen Poetin en Trump is een feit en het Kremlin en Witte Huis praten over normalisering van de diplomatieke betrekkingen. Wordt men in Beijing langzaam nerveus?

De harde werkelijkheid is natuurlijk dat Europa, de NAVO en vooral Oekraïne in dit scenario het kind van de Kissinger-rekening worden. Tachtig jaar trans-Atlantische samenwerking staat op het spel. Trump kan zijn hand overspelen. Hij ontbeert diplomatieke finesse en zijn lompe optreden kan ervoor zorgen dat Europese landen hun relatie met China zullen heroverwegen. De anti-China coalitie die president Joe Biden de afgelopen jaren samen met Europa heeft opgebouwd kan barsten.

Of het de wannabe-Kissingers gaat lukken om Moskou los te weken van Beijing is nog maar de vraag. Wel is het aan Europa om in Washington duidelijk te maken dat Trumps anti-China-strategie geen kans van slagen heeft als hij Europese veiligheidsbelangen zodanig bruuskeert dat Europa moet gaan kiezen tussen hem en president Xi. Met andere woorden, ‘Oekraine’ dwingt ons enerzijds om realistischer te kijken naar de VS en anderzijds onze positie sterker te bepalen richting China. Of zoals Kissinger zou zeggen, het dwingt Europa om geopolitiek te bedrijven.

Europa moet vacuüm USAID opvullen

Europa is niet alleen op defensiegebied afhankelijk van de VS, maar ook – minder bekend – op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Als grootste donor speelt Amerika een sleutelrol bij internationale conflictpreventie en het aanpakken van de oorzaken van instabiliteit.  

De abrupte ontmanteling van USAID (overigens geen onbesproken organisatie) kan dan ook ingrijpende gevolgen hebben voor conflictregio’s en fragiele landen, alsook voor de internationale veiligheid. Zo ontvingen landen als Jordanië, Ethiopië en Somalië in 2023 een miljard dollar of meer aan Amerikaanse steun. Ter vergelijking: het totale Nederlandse budget voor ontwikkelingshulp bedroeg destijds vijf miljard euro.

Amerikaanse steun voor het voorkomen en de-escaleren van conflicten is nu plots stopgezet, ook in landen waar Europa decennialang in investeerde. Waar Europa met Trumps presidentschap grote urgentie voelt op militair vlak, wijzen de signalen voor ontwikkelingssamenwerking juist de andere kant op. Afgelopen donderdag presenteerde minister Reinette Klever historische bezuinigingen op het Nederlandse ontwikkelingssamenwerkingsbudget: zo’n veertig procent. Deze bezuinigingstrend is ook in andere Europese landen zichtbaar: Europe First.

Toch pleiten sterke argumenten voor een andere koers. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid adviseert in de huidige “fragmenterende wereldorde” juist nieuwe internationale samenwerkingsverbanden te zoeken, met meer toenadering tot het Mondiale Zuiden. In veel landen waar USAID zich terugtrekt, ontstaan nieuwe veiligheidsrisico’s die om interventies voor conflictpreventie vragen. In die landen liggen ook kansen voor Europa, denk aan nieuwe afzetmarkten, kostbare grondstoffen en nieuwe VN-partners.

Nu is het moment om onze ontwikkelingssamenwerking (door zowel donoren als ontvangers als ‘ouderwets’ bestempeld) effectiever in te zetten binnen de hedendaagse transactionele geopolitiek. Dat betekent een scherpere focus op het Europese belang, in lijn met de Afrikastrategie van Nederlands ministerie van Buitenlandse Zaken: gelijkwaardige partnerschappen rond gedeelde belangen zijn de toekomstbestendige route. Mits er sprake is van breed gedeelde belangen, en niet alleen die van lokale elites, en er oog is voor de lange termijn.

Veel pleit ervoor dat Europa het risicovolle vacuüm dat de VS met de ontmanteling van USAID achterlaat, zou moeten opvullen met blijvende investeringen en het aangaan van nieuwe partnerschappen in het Mondiale Zuiden. Dat is uiteindelijk in het belang van de Europese en Nederlandse veiligheid.

Europa moet alles inzetten op plan B zonder Amerika

De Duitse Bondsdagverkiezingen bleken de testground voor de contrarevolutie van het Trumpisme. Binnen twee weken werd de naoorlogse wereldorde op zijn kop gezet.

Schokkend was dat Duitsland in een dubbele tangbeweging werd genomen: zowel van buiten als van binnen. Niet alleen werd Europa (met Duitsland als kernland) ruw buitenspel gezet bij de onderhandelingen met Poetin over Oekraïne, maar ook vond er een bizarre Amerikaanse inmenging plaats in de Duitse binnenlandse politieke verhoudingen. De brutale omhelzing van de Alternative für Deutschland – de meest ‘bruine’ rechts-radicale partij van Europa – door Trumps Amerika was meer dan een vernedering. Vicepresident J.D. Vance riep in zijn MAGA-speech bijna op tot regime change in de Europese democratieën.

De gevestigde partijen van Europa dachten samen met Amerika de westerse democratische rechtsorde te verdedigen, tegenover Rusland van buitenaf en extreemrechts van binnenuit. Maar Vance bestempelde juist hén als grootste gevaar voor de democratie, en dat nota bene bij de gebruikelijke trans-Atlantische hoogmis: de Veiligheidsconferentie van München.

Minstens zo bont maakte tech-oligarch Elon Musk het op zijn eigen X. Niet alleen schoffeerde hij bondskanselier Olaf Scholz en bondspresident Frank-Walter Steinmeier en noemde hij de AfD “de enige hoop voor Duitsland”, wat hij nog eens herhaalde in een X-interview met AfD-leider Alice Weidel. Hij ging zelfs zover een extreem-nationalistische speech van de meest omstreden AfD-politicus Björn Höcke te bejubelen.

Deze respectloze aanval op Duitsland en Europa heeft de trans-Atlantische alliantie in een acute crisis gestort. Bondgenootschap werd vechtscheiding. Symbolisch daarvoor was de plotselinge metamorfose van Friedrich Merz, de gedoodverfde nieuwe Duitse bondskanselier. Van diehard Atlanticus veranderde hij overnight in een Europees Continentalist. Met het Amerika van Trump heeft Merz het helemaal gehad.

Aan het slot van de verkiezingsavond verklaarde hij zijn vertrouwen in Amerika te zijn kwijtgeraakt. Trump zou niets meer om het lot van Europa geven. Merz noemde het daarom zijn absolute prioriteit “Europa stap voor stap onafhankelijk te maken van de Verenigde Staten”.  Hij vroeg zich zelfs af of er nog wel iets van een NAVO over zou zijn tijdens de NAVO-top in Den Haag in juni. BZ-minister Veldkamp bedoelde iets soortgelijks, toen hij zei dat we in één week allemaal Gaullisten zijn geworden, naar de vroegere Franse president Charles de Gaulle, die er doelbewust een uiterst gereserveerde verhouding met de VS op nahield.

Zoveel is zeker: met de Amerikaans-Europese vriendschap en de westerse waardengemeenschap heeft het er nog nooit zo beroerd voorgestaan. Waar blijft de liefdesverklaring aan Europa van ‘de andere helft van Amerika’? Waarom stappen Barack Obama, Bill Clinton, Bruce Springsteen en Martha Nussbaum niet in een vliegtuigje voor een Europa-tour langs Berlijn, Londen en Parijs?

Europa moet alles uit de kast trekken voor plan B: Europese veiligheid en welvaart op eigen kracht. Zonder Amerika dus.