Wat als Amerika zich terugtrekt uit Europa?

Zonder Amerikaanse veiligheidsgaranties hebben Europa en de NAVO een groot probleem dat dringend om een oplossing vraagt, stelt defensiedeskundige Ko Colijn. "De paradox van alle extra veiligheidsarrangementen is dat ze de geloofwaardigheid van de bestaande EU- en NAVO-clausules uithollen: kennelijk zijn die niet toereikend.” Volgens Colijn kan markttoegang wel eens de troefkaart van de EU blijken.

Als een schaduw over het ‘succes’ van de NAVO-top in Den Haag hangt de vrees voor een Amerikaanse terugtrekking uit Europa. Mark Ruttes borstklopperij over zijn slijmaanpak en zelfvoldaanheid over de vitaliteit van het bondgenootschap nemen niet weg dat de wederzijdse bijstandsclausule uit het NAVO-verdrag weinig zekerheid biedt – en al helemaal geen Amerikaanse atoomparaplu garandeert. Artikel 5 van het NAVO-verdrag – “een aanval op één is een aanval op allen” – is boterzacht: het verplicht nationale lidstaten tot hulp (en dus niet per se militaire hulp), waarover zij zelf beslissen.

Het gaat om veiligheid, niet om tulpen

De Verenigde Staten zullen nog dit jaar duidelijk maken hoeveel manschappen en materieel ze uit Europa terugtrekken. Van de huidige 120.000 militairen zou wel eens meer dan de helft richting de Pacific kunnen vertrekken. Het International Institute of Strategic Studies (IISS) in London berekende medio mei dat Europa tot 2035 een slordige 250 miljard dollar nodig zou hebben om dit één-op-één te compenseren, ervan uitgaand dat de oorlog in Oekraïne volgend jaar eindigt en de Amerikanen daarna meteen hun biezen pakken.

Nieuwe, oude veiligheidsstructuren

Hoewel men in het buitenland wel degelijk nerveus is, hoor je hier in Nederland weinig over. Hier koestert men vooral de oranjedroom van een geslaagde top en een nachtje slapen voor Donald Trump bij de koning. Ondertussen stoffen Europese grootmachten stilletjes oude verdragsteksten af en zetten ze nieuwe in de steigers om een Amerikaans vertrek op te vangen, of in elk geval nog iets over te hebben als NAVO-garanties weinig waard blijken te zijn.

Pièce de résistance is een lappendeken van bilaterale overeenkomsten tussen Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Hierdoor ontstaat een driehoekige vriendschaps- en defensiestructuur die gaat bepalen wat “vitaal” en “wederzijdse bijstand” en “verplichtingen” in dit deel van de wereld zullen betekenen zonder de gegarandeerde hulp van de VS. Naast deze E3-club, die overigens al in 2003 opgericht werd als reactie op de terrorismedreiging van die tijd, bestaan nog vele andere gezelschappen. Denk aan het Visegrad-Forum, de Nordic-5, het Boekarest-Format, de Joint Expeditionary Force en de Weimar-Driehoek.

Maar zonder ons nu in de specifieke, vaak regionaalgekleurde behoeften van al deze verbanden te verliezen, kan worden gezegd dat er in Europa op vele niveaus – naast of onder de EU en de NAVO – over veiligheid wordt gesproken. Als semi-Europese grootmachten kloppen uiteraard ook Spanje, Polen en Italië op de deur, en sluiten het Europese PESCO-programma  en het Framework Nations Concept van de NAVO  vormen van deelsamenwerking niet uit. Maar de trend wordt momenteel, onder druk van de Russische dreiging en de Amerikaanse disengagement, duidelijk gezet door afschrikking op E3-niveau. 

Afhankelijk van Amerika

Nederland speelt geen zichtbare rol en lijkt – met alle onzekerheden van dien – de vertrouwde NAVO-kaart te blijven spelen. Gezien de ecosystemische afhankelijkheid van de VS (denk vooral aan de Koninklijke Luchtmacht; KLu) best begrijpelijk, maar gezien de Amerikaanse terugtrekkingsbeweging ook problematisch. Het gaat om veiligheid, niet om tulpen.

De Nederlandse luchtmachtchef André Steur houdt al wel rekening met die onvermijdelijke Amerikaanse terugtocht en haalde de buitenlandse pers  (de Nederlandse overigens niet). Daar zit de KLu dan met haar sinds 2024 nucleair gestelde F-35’s op Volkel. Deze atoombommen zijn en blijven Amerikaans eigendom en mogen dus niet zonder toestemming van de VS worden gebruikt. Dat is dus een probleem. 

Het 'dual key'-dilemma van de jaren zestig keert terug

Ook voor de Britten overigens. Die vertrouwen kennelijk niet genoeg op de geloofwaardigheid van hun eigen atoomonderzeeboten (te Amerikaans, en niet ‘klein’ of tactisch genoeg). Het Verenigd Koninkrijk denkt zijn nucleaire probleem nu aan te pakken met een eigen ‘Volkel’-achtige oplossing en schaft een nucleair inzetbaar F-35A-squadron van de VS aan. Dat is misschien een manier om een Amerikaanse president te paaien, maar het lost het cruciale beslissingsprobleem niet op. 

Sinds 20 juli 2025 zijn dan ook weer Amerikaanse tactische kernwapens op Britse bodem te vinden, opgeslagen in de bunkers van luchtmachtbasis Lakenheath. Het ‘dual key’-dilemma van de jaren zestig keert terug. Tenzij de Britten geloven dat ze anno 2025 ‘eigenaar’ van de atoombommen worden. Quod non – in dat geval zou Nederland ook eigenaarschap kunnen claimen. 

Over ecosystemische afhankelijkheid gesproken: 14 van de 32 NAVO-landen beschikken nu over de Amerikaanse F-35, waarvan minstens 5 nucleair gesteld. Hoezo Amerika uit Europa?

Frans-Duits-Britse samenwerking

Een bijrol lijkt Nederland ook te spelen als toeschouwer bij het diplomatieke E3-geweld. Zo sloten Frankrijk en het VK in juli een kernwapendeal, die extra aandacht verdient omdat zij samen vijfhonderd atoomwapens bezitten, die voortaan gecoördineerd zullen worden ingezet. Daarmee vervangen ze de Amerikaanse atoomparaplu weliswaar niet één-op-één, maar kunnen ze in principe wel een geloofwaardige nucleaire afschrikking bieden. Geen ander Europees land kan dat.

Vlak na de Frans-Britse deal bliezen de Duitse bondskanselier Friedrich Merz en Engelse premier Keir Starmer hun vriendschap ook nieuw leven in met de ‘Kensington’-overeenkomst, het eerste bilaterale verdrag tussen de twee landen sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Hoewel dit akkoord een spectaculaire bijstandsparagraaf bevat, beseft Merz ook dat een forse zak met geld de enige inbreng van Duitsland kan zijn. 

Vrije toegang tot de Europese (defensie)markt is Washington veel waard

Merz moet laveren tussen een gewenste NAVO-rol (net als de Britse nostalgie naar een ‘special relationship’ met en nucleaire afhankelijkheid van de VS) en de noodzaak ook Parijs en Moskou te bedienen. Duitsland kan niet zonder de solidariteit met Frankrijk maar wil evenmin in de frontlinie met Rusland belanden. Het gokt op twee paarden; de kwadratuur van de cirkel is niet-nucleaire afschrikking door middel van conventionele langeafstandsraketten. Het is echter ook de vraag of de VS die onder Trump zullen leveren. De Duitse minister van Defensie, Boris Pistorius, is er niet helemaal gerust op dat de VS in 2026 Amerikaanse conventionele raketten (met bereik tot Moskou) op Duitse bodem zullen plaatsen, en vroeg Trump of hij deze erfenis van ‘sleepy Joe’ ook nu nog gestand doet. 

Met het (nucleair onafhankelijke) Frankrijk sloot Duitsland in juli ook een deal, die steeds nauwere afstemming van vitale veiligheidsbelangen benadrukt, in een bilaterale veiligheidsraad voorziet, en de gebruikelijke mantra van dominante NAVO-belangen achterwege laat. Daarnaast legden Merz en Macron op 29 augustus in Toulon vast dat beide landen een “strategische dialoog” over Europese afschrikking aangaan, dat de Franse Force de Frappe een “aanzienlijke” bijdrage aan de NAVO levert en dat ze een gemeenschappelijk luchtafweerproject, genaamd ‘Jewel’, aangaan. Alweer een stukje Europeser? 

Markttoegang als EU-troefkaart

Toch hebben Europa en de NAVO een groot veiligheidsprobleem, dat dringend om een oplossing vraagt. De paradox van al deze extra veiligheidsarrangementen is dat ze de geloofwaardigheid van de bestaande EU- en NAVO-clausules uithollen: kennelijk zijn die niet toereikend.

Een mogelijk compromis is een spijkerhard akkoord met de VS over bijvoorbeeld een garantie voor tien à vijftien jaar waarin we onder hun atoomparaplu kunnen schuilen in ruil voor Amerikaanse toegang tot de Europese (defensie)markt. Die markt gaat ongetwijfeld Europeaniseren, en die vrije toegang is Washington veel waard.

Markttoegang dus als een EU-troefkaart, in ruil voor twee zaken: een Amerikaanse overgangsdeal (verzilvering van Trumps handtekening onder de artikel 5-pledge van 25 juni), én de Europese belofte dat we van het 3,5-5%-traject geen grabbelton zullen maken. Dat laatste eiste de Amerikaanse gezant Matthew Whitaker begin juni bij de NAVO. Of dat in de praktijk standhoudt, is nog maar de vraag. Het gechicaneer is al begonnen: Italië probeert de toekomstige brug over de Straat van Messina NAVO-proof te verklaren, en uit goede bron is vernomen dat ambtenaren op het Haagse ministerie van Financiën al onderzoeken of ze bestaande infrastructuurprojecten onder de NAVO-noemer kunnen schuiven. Misschien nog een kansje voor reanimatie van de Lelylijn als ‘Ruttelijn’?