Vijftig jaar na Franco: hoe Spanje een democratie werd

Halverwege de jaren zeventig opende de dood van dictator Francisco Franco de weg naar democratische vernieuwing in Spanje. Een halve eeuw later is het land getransformeerd tot parlementaire democratie. Otto Holman blikt terug op dit opmerkelijke proces.

Het is eind 2025 precies vijftig jaar geleden dat in Spanje de overgang van dictatuur naar democratie begon – een belangrijke mijlpaal die een keerpunt in de Spaanse geschiedenis markeert. De democratisering, modernisering en Europeanisering van Spanje brachten het Zuid-Europese land terug in de boezem van Europa. 

In zijn recent verschenen boek Het Spaanse mirakel: Democratisering, Modernisering en Europeanisering 1975-2025 onderzoekt Otto Holman, als politicoloog verbonden aan de Universiteit van Amsterdam , deze transitie. Hij laat zien hoe Spanje zich ontwikkelde tot de parlementaire democratie die het nu is, en welke binnenlandse en internationale invloeden een rol speelden in dit proces. Het boek is daarmee niet alleen een leerzame terugblik op een halve eeuw Spaanse geschiedenis, maar ook een spiegel voor het Europa van vandaag. 

Het Spaanse mirakel
De relatief korte periode waarbinnen de hervorming van Spanje heeft plaatsgevonden bestempelt Holman als een “mirakel”. De Spaanse transitie zou gezien kunnen worden als een model voor vreedzame regimewijziging, omdat er geen sprake was van een revolutie of burgeroorlog.

Een succesvolle uitkomst, een stabiele democratie, was zeker niet gegarandeerd

Toch is het goed om te benadrukken – zoals in het boek ook wel blijkt – dat de overgang verre van een gelopen race was. Het was een onzekere periode, mede getekend door onrust vanwege vele stakingen, geweld door autoriteiten en zowel linkse als rechtse extremisten, en zelfs een couppoging. Een succesvolle uitkomst, een stabiele democratie, was dus zeker niet gegarandeerd.

Holman volgde het land vijftig jaar lang op de voet en schetst een helder beeld van de interne actoren en factoren die een rol speelden in de Spaanse transitie. Tegelijkertijd plaatst hij de ontwikkelingen ook in Europese en internationale context. Dat is essentieel, want regimewisselingen voltrekken zich zelden in volledige isolatie van de buitenwereld. Het Spaanse Mirakel laat bovenal zien hoe Europeanisering bepalend was voor Spanjes democratisering, modernisering en positionering in Europa en de wereld.

Democratisering

De auteur toont dat Europeanisering een belangrijke katalysator vormde voor de democratisering van Spanje. Nadat de eerste democratisch gekozen regering met een centrum-democratische coalitie, onder leiding van Adolfo Suárez (van 1977 tot 1981), zich voornamelijk had gericht op de interne politieke transitie, was het aan de sociaaldemocratische regering van Felipe González (van 1982 tot 1996) om Spanje klaar te stomen voor het lidmaatschap van de Europese Gemeenschap (EG). Spanje trad per 1 januari 1986 toe tot de EG.

In de inleiding van het boek blijft enigszins onderbelicht dat die EG ook een belangrijke rol speelde tijdens het autoritaire regime van generaal Franco, met name in de periode vanaf de jaren zestig tot en met 1975. Zo wees de EG het Spaanse associatieverzoek in 1962 af. Toetreding werd onlosmakelijk verbonden met een onomwonden democratiseringseis. Alleen een democratisch Spanje zou lid kunnen worden van de EG. Democratisering, en dus Europeanisering, was het devies. Dit bleef een kraakheldere boodschap, ook voor de post-Franco transitieregeringen.

Wat de democratisering van Spanje betreft gaat Holman voorbij aan stereotype beeldvorming over het land als “anders, minder ontwikkeld en tot op zekere hoogte onbetrouwbaar”. Hij schetst nadrukkelijk het beeld van een land dat sinds de transitie veranderd is in een “normaal” West-Europees land: democratisch en modern, met alle positieve en minder positieve aspecten en politieke en sociaaleconomische uitdagingen die daarbij horen.

Net als in veel andere Europese landen is het politieke landschap in Spanje de afgelopen decennia gefragmenteerd en gepolariseerd. Het einde van het tweepartijenstelsel en de opkomst van nieuwe partijen – van extreemlinks tot extreemrechts – maken het vormen van coalities noodzakelijk. Eenvoudig is dat niet vanwege moeilijk overbrugbare standpunten over thema’s als migratie en regionale autonomie. Wat dat betreft blijft ook de Spaanse democratie in beweging.

Modernisering
Naast de politieke transitie gaat het boek uitgebreid in op de sociaaleconomische modernisering van Spanje. Ook hier speelt Europeanisering een belangrijke rol, wat in zekere zin al tijdens het regime van Franco begon. Hoewel de EG een Spaans lidmaatschap op politieke gronden afwees, werd economische samenwerking met het land door de lidstaten wel acceptabel geacht. Vooral de jaren zestig stonden in Spanje in het teken van economische groei, mede aangejaagd door buitenlandse investeringen, toerisme en arbeidsmigratie. 

Holman laat ook juist het minder bekende Spanje zien: dat van economische groei en innovatie

In Het Spaanse Mirakel worden de sociaaleconomische complexiteiten op toegankelijke wijze inzichtelijk gemaakt. Daarbij richt de auteur zich niet alleen op de impact van, en reactie op, de verschillende crises die Spanje in de afgelopen decennia hebben getroffen. Waar Nederlandse nieuwsmedia doorgaans ruim aandacht aan dit soort toestanden – denk aan de onroerendgoedcrisis, de eurocrisis en de coronacrisis – besteden, laat Holman juist ook het minder bekende Spanje zien: dat van economische groei en innovatie. Wat dat betreft heeft Spanje ongetwijfeld een waardevolle bijdrage te leveren aan een toekomstbestendig Europa.

Verder maakt het boek duidelijk dat het Spaanse economische beleid van de afgelopen decennia op hoofdlijnen werd gekenmerkt door continuïteit, ongeacht de politieke voorkeuren van de verschillende regeringen. Europeanisering speelt daarbij ook een belangrijke rol, omdat oplossingen voor economische problemen niet alleen worden gezocht binnen de nationale context, maar ook zeker in Europees verband worden afgewogen.

Al met al zet Holman treffend uiteen dat “Spanje is uitgegroeid van een emerging economie tot een emerged economie”. En zoals veel ontwikkelde economieën, is ook Spanje niet langer een emigratieland maar een immigratieland – met de bijbehorende politieke en economische uitdagingen die eveneens in andere landen spelen. 

Spanje in Europa en de wereld
De Spaanse transitie bracht tot met zich mee dat het land zich opnieuw moest positioneren in Europa en de wereld. Holman wijst in dit verband op de “drang om serieus genomen te worden – om erbij te horen”. 

Spanje volgt van oudsher een pro-Europese koers. Zo organiseerde het land als eerste EU-lidstaat een referendum over het Europees Constitutioneel Verdrag. Die pro-Europese houding leeft ook onder het Spaanse electoraat: bijna 77 procent stemde voor het verdrag, tegenover ruim 17 procent tegen. Dit stond in schril contrast met Nederland – nota bene een van de founding fathers van het Europese integratieproject – waar het verdrag in een raadplegend referendum juist werd verworpen.  

Toch brengt Holman ook enkele belangrijke nuanceringen aan bij die doorgaans pro-Europese houding van Spanje. De conservatieve regering van José María Aznar (van 1996 tot 2004)richtte haar kompas bijvoorbeeld meer op Atlantische samenwerking, met een uitgesproken pro-Amerikaanse oriëntatie. Daarnaast doemde het eurorealisme ook in Spanje op. Zo leefde de vrees dat de uitbreiding van de Europese Unie naar Midden- en Oost-Europa ten koste zou gaan van Spaanse belangen. En het gesteggel over Europese financiële solidariteit in crisistijden, waarbij Nederland vaak met de hand op de knip vooroploopt, vormt ongetwijfeld een andere voedingsbodem van scepticisme richting Brussel.

Het zal nog moeten blijken of Spanje de ingeslagen NAVO-koers zal kunnen blijven varen

Het Spaanse Mirakel toont ook een genuanceerd beeld van Spanjes positionering binnen de NAVO. Traditioneel is het land veelal een voorstander van een sterke Europese tak binnen het bondgenootschap, alleen de Aznar-regering week daarvan af met een uitgesproken Atlantische oriëntatie. 

Het meest heikele en voortdurende twistpunt blijft echter dat Spanje niet wil committeren aan de NAVO-norm, die recent verhoogd is naar 5 procent van het bruto binnenlands product. De sociaaldemocratische regering van Pablo Sánchez stelt dat een lager percentage voldoende zal zijn om de NAVO-verplichtingen te kunnen nakomen. Tijdens de NAVO-top van afgelopen juni slaagde de regering-Sánchez erin een compromis te sluiten. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte en de Amerikaanse president Donald Trump blijven echter druk uitoefenen op Sánchez om in het gareel te komen. Het zal nog moeten blijken of Spanje deze ingeslagen NAVO-koers zal kunnen blijven varen, of uiteindelijk toch overstag zal (moeten) gaan. 

Spanje als volwaardig West-Europees land
Het belang van Europeanisering loopt als een rode draad door het boek. Holman laat overtuigend zien dat Spanje in de afgelopen vijftig jaar is uitgegroeid tot een volwaardig West-Europees land. Daarmee heeft Spanje het imago van 'anders-zijn' – verweven in de vroegere op toeristen gerichte slogan España es diferente – van zich afgeschud. 

Het Spaanse mirakel levert een waardevolle bijdrage aan de schaars bestaande Nederlandstalige literatuur over hedendaags Spanje. Het boek is toegankelijk geschreven en verlevendigd met anekdotes. De inleiding biedt een degelijke overzichtsgeschiedenis van Spanjes korte twintigste eeuw van 1898 tot 1986. 

Spanje heeft het imago van 'anders-zijn' van zich afgeschud

De daaropvolgende hoofdstukken bevatten eerder gepubliceerde bijdragen, steeds voorzien van een korte introductie. Die inleidingen plaatsen de oudere teksten in context, al vraagt de afwisseling tussen die recente reflecties en het oorspronkelijke werk soms om wat schakelvermogen van de lezer. Het slothoofdstuk biedt een solide afsluiting, waarin de auteur op samenhangende wijze terugblikt op vijftig jaar Spaanse democratie en hedendaagse uitdagingen. 

Al met al biedt Holman rijkelijk inzicht in de democratisering, modernisering en Europeanisering van Spanje. Het boek is dan ook een aanrader voor iedereen die kennis wil opdoen over het contemporaine Spanje en beter wil begrijpen welke binnenlandse en buitenlandse actoren en factoren van invloed zijn op democratiseringsprocessen.