Wat staat er op het spel bij de Duitse verkiezingen?

De Bundestag-verkiezingen van 23 februari 2025 lijken zich onder hoogspanning af te zullen spelen. Duitsland gaat gebukt onder een gelijktijdige politieke en economische crisis, gesymboliseerd door de val van de ‘stoplichtcoalitie’ (SPD, Groenen, FDP) en de problemen in de Duitse auto-industrie. Verder is daar het aantreden van Donald Trump als nieuwe Amerikaanse president, met in zijn kielzog techmiljardair Elon Musk, die zich met zijn steun voor de AfD direct in de Duitse verkiezingscampagne heeft gemengd. In de Bondsdag splijt de migratiepolitiek ondertussen ‘het democratische midden’. De aangescherpte asielvoorstellen van CDU/CSU-kanselierskandidaat Friedrich Merz worden gesteund door de AfD, terwijl de SPD en Groenen zich ertegen keren. Komen er barsten in de Brandmauer?

Kortom, in welk krachtenveld vinden de Duitse verkiezingen plaats, en hoe cruciaal zijn deze voor Duitsland, Nederland en Europa? 15 experts delen hun inzichten in de Clingendael Spectator.

Met bijdragen van Margriet Brandsma, Tom de Bruijn, Carsten Brzeski, René Cuperus, Derk Jan Eppink, Otto Fricke, Theresa Kuhn, Derk Marseille, Ton Nijhuis, Jacco Pekelder, Wiebke Pittlik, Ronald van Roeden, Louise van Schaik, Adriaan Schout en Jan Werts.

Het campagneteam van CDU/CSU-leider Friedrich Merz heeft goed naar dat van Donald Trump gekeken. Zo werd het Make America Great Again van Merz: Für ein Deutschland, auf das wir wieder stolz sein können! Let op het ‘wieder’, het ‘again’. Er valt kennelijk iets terug te winnen in landen die tot de rijksten ter wereld horen, en als je de Duitse campagne volgt – en in de VS was dat niet veel anders – dan is dat vooral het land zelf: immigranten worden gezien als een bedreiging voor (de welvaart van) de eigen bevolking.

Na het afschuwelijke steekincident in Aschaffenburg heeft Merz het initiatief genomen en een vijfpuntenplan voorgesteld; maatregelen ter aanscherping van het migratiebeleid waarvoor hij de steun van andere partijen nodig heeft. Het liefst van partijen zonder Brandmauer, maar als het niet anders kan, is – opmerkelijk genoeg – ook het fiat van de AfD prima voor hem.

Reikhalzend kijken Duitsers, kijkt Europa uit naar hóe Duitsland de haperende economie gaat aanpakken

Beter kan het dilemma van de CDU/CSU niet worden geïllustreerd. Een aanzienlijk deel van de kiezers sympathiseert met de AfD vanwege haar anti-immigratie stellingname, maar kan weinig beginnen met de economische agenda van die partij. Merz zet nu met zijn vijfpuntenplan juist immigratie in het centrum van de campagne. Dat is een gok, want meestal plukken populistische partijen daar de vruchten van. Wordt dit dé fout van de grillige Merz waar de SPD zo vurig op hoopt?

Dat zien we op 23 februari. Maar je zou wensen dat het campagneteam van Merz hun baas zo langzamerhand toeschreeuwt: It’s the economy, stupid! Reikhalzend kijken Duitsers, kijkt Europa uit naar hóe Duitsland de haperende economie gaat aanpakken. Het land heeft nieuwe exportmarkten nodig, investeringen in innovatie en infrastructuur en moet nu eindelijk de belemmerende bureaucratie aanpakken. Problemen genoeg, kansen te over – de Duitse economie heeft wel voor hetere vuren gestaan. Nu nog de politicus met het optimisme en lef om met díe boodschap de boer op te gaan.

Hoe moet de Europese Unie reageren op de wereldwijde tektonische geopolitieke verschuivingen? Op de opkomst van China, dat aan de fundamenten van de vrije internationale orde morrelt? Op de agressie van Rusland in Oekraïne, in Afrika en elders? Op de toenemende hybride dreigingen? Maar vooral ook op onze belangrijkste NAVO-bondgenoot, wiens president lijkt te veranderen van een Dr. Jekyll in een Mr. Hyde?

Het antwoord van de EU vereist krachtig collectief leiderschap, dat in eerste instantie van Frankrijk en Duitsland moet komen. Die opgave wordt echter bemoeilijkt doordat de Europese Unie niet alleen extern maar ook intern onder druk staat. Politieke bewegingen van extreemrechts en -links willen terugkruipen in de nationale schulp. De Franse regering is afhankelijk van de gedoogsteun van het Rassemblement National van Marine Le Pen, aangezien de gematigde linkse partijen niet uit de houdgreep komen van La France Insoumise van Jean-Luc Mélenchon.

Het is essentieel dat Duitsland laat zien dat de middenpartijen niet gegijzeld hoeven te worden door radicaal-rechts of extreemlinks

Het is daarom essentieel dat Duitsland in de komende verkiezingen laat zien dat de middenpartijen niet gegijzeld hoeven te worden door radicaal-rechts (Alternative für Deutschland) of extreemlinks (Bündniss Sahra Wagenknecht). Indien Friedrich Merz er met de CDU/CSU in slaagt de verkiezingen overtuigend te winnen en een stabiele coalitie te smeden met de SPD of de Groenen, is de basis gelegd voor een slagvaardige Bondsregering die ook in Europa een leidende rol kan spelen.

De Frans-Duitse as draait tot slot alleen bij goede persoonlijke verhoudingen. Tussen president Emmanuel Macron en bondskanselier Olaf Scholz waren die tot het vriespunt gedaald, met alle negatieve gevolgen in Europa van dien. Aan de nieuwe bondskanselier de taak die band te herstellen. Kortom, het belang van de Duitse verkiezingen overstijgt verre dat van Duitsland alleen.

Het heeft lang geduurd, maar sinds de zomer lijkt in Duitsland eindelijk het besef te zijn doorgedrongen dat er meer aan de hand is dan een korte economische dip. Het land verkeert inmiddels al vijf jaar in economische stagnatie, kampt met nieuwe concurrentie uit China, lijdt onder te dure en instabiele energie en heeft – door zich blind te staren op de Schwarze Null – in de afgelopen jaren te weinig geïnvesteerd en daarmee veel internationale concurrentiekracht verloren.

Elke verkiezing is belangrijk, maar die van 23 februari zal beslissen over de economische toekomst van Duitsland, en Europa. Dat klinkt misschien dramatisch, maar dat is het ook. Als de volgende regering er niet in slaagt om het land uit de voortdurende economische stagnatie te halen, zullen de volgende verkiezingen door extreme partijen worden gewonnen.

Wat Duitsland nodig heeft, is een diepte-investering in een nieuw model

Op dit moment zetten de meeste partijen op verschillende manieren in op belastingverlagingen, goedkopere energie, meer investeringen, minder bureaucratie en structurele hervormingen. De grootste verschillen zijn er bij de financiering en hoe om te gaan met de heilige Schuldenbremse – het Duitse schuldenplafond. Het probleem met al deze voorstellen is echter dat ze ervan uitgaan dat het industriemodel van Duitsland onveranderd blijft. Moderniseren, efficiënter maken en eventueel de energiekosten beperken; dat werkte twintig jaar geleden toch ook?

Het risico is groot dat Duitsland het met deze refurbished economie niet kan opnemen tegen de Chinese of de Amerikaanse. Natuurlijk is een opgefrist model beter dan een oud model, maar op de langere termijn blijft ook refurbished niet nieuw. Waarom gaan we niet nog een stapje verder? Wat Duitsland nodig heeft, is een diepte-investering in een nieuw model, na een breed gedragen analyse van politici, wetenschappers en het bedrijfsleven over welke sectoren en clusters economisch het meest levensvatbaar zijn. Geen Wirtschaftswunder 2.0, maar een Made in Germany voor de 21ste eeuw.

Duitsland heeft drie dingen acuut nodig: 1) Een stabiele, handelingsbekwame regering; 2) Geld om te kunnen investeren in de eigen toekomst en die van de EU; en 3) Herstel van zelfvertrouwen om uit de huidige shocktoestand te komen.

De kernvraag is of de komende Bondsdagverkiezingen dit gaan opleveren. Zal het ‘democratische midden’, de zogenaamde Alt Parteien, in staat zijn tot een Politkwechsel – een fundamentele koerswijziging die Duitsland op een beter spoor moet zetten? Zo niet, dan dreigt op termijn machtsovername door de nationaal-populistische AfD. En overkomt Duitsland het nachtmerriescenario van Oostenrijk, waar de meer dan rechts-radicale FPÖ in het centrum van de macht is terechtgekomen doordat de traditionele bestuurspartijen niet tot gemeenschappelijke afspraken konden komen.

Lukt het de beoogde nieuwe bondskanselier Friedrich Merz om Duitsland en Europa uit de crisissfeer te manoeuvreren? Als hij geluk heeft, blijft het aantal coalitiegenoten dat hij nodigt heeft voor een regering beperkt, en kan hij met alleen de SPD (mits ook in Politikwechsel-stand, dus zonder Olaf Scholz) regeren.

Duitsland bevindt zich in een shocktoestand

Als hij pech heeft en de verbrokkeling (‘vernederlandsing’) van het naoorlogs politieke bestel ook in Duitsland verder toeslaat, worden de voorwaarden om Duitsland daadkrachtig uit de diepe malaise te leiden veel minder gunstig. Wat valt er te verwachten van een driepartijenkabinet met deelname van de Groenen, FDP of Sahra Wagenknecht? 

Duitsland bevindt zich in een shocktoestand. Alle naoorlogse zekerheden staan op losse schroeven. De Westbindung met Amerika is de lekke veiligheidsparaplu van Donald Trump geworden. ‘Nooit meer oorlog’ is veranderd in Duitse wapensteun voor Oekraïne en Israël. Duitsland wordt geconfronteerd met de terugkeer van antisemitisme en de opmars van het ‘bruine verleden’. De neergang van de naoorlogse volkspartijen heeft ook in Duitsland de democratiestabiliserende beschermingswal aangetast. Het wegvallen van Russisch gas en Chinese export ondermijnen de automobielindustrie van Exportweltmeister Duitsland. En Angela Merkels Wir schaffen das is een mediaverhaal geworden over mes-aanvallende asielzoekers.

Alles lijkt tegelijk samen te komen in Duitsland. Hoe redt het land zichzelf uit deze polycrisis? Dat is ook een Europees belang, want zonder een politiek stabiel, economisch sterk en innovatief Duitsland is er ook geen sterk Europa!

Er rust, kortom, een Herculische taak op de schouders van Merz. Het redden van het Duitse businessmodel. Zelfvertrouwen teruggeven en het bezweren van de Duitse Angst. Trump, Poetin en Xi weerstaan. En de AfD van zich afhouden achter een Brandmauer met scherpe migratiepolitiek. Er staat nogal wat op het spel op 23 februari.

‘Wer die Wahl hat, hat die Qual’, luidt een Duits gezegde. Dat geldt zeker voor Duitse kiezers. De erfenis van ex-Bondskanselier Angela Merkel bevat twee grote crises: overmatige immigratie door de Willkommenspolitik en economische stagnatie door een mislukte Energiewende. De geschiedenis maakte Duitsland risicoschuw; de twee ‘morele imperatieven’ van Merkel lieten het land zonder kompas. Wat moet er gebeuren? Wie gaat het doen?

De verkiezingen moeten de D-Day worden van Friedrich Merz, kanselierskandidaat van CDU/CSU. In opiniepeilingen schommelt hij rond de 30%. Hij moet beter scoren om de hele partij achter zich te krijgen – CDU/CSU is een krabbenmand.

Daarna volgt een duivels dilemma: gaat Merz over links met de SPD of Groenen, dan realiseert hij weinig van zijn agenda. Gaat hij over rechts met de AfD, dan volgt een opstand in eigen gelederen. Daarom de Brandmauer tegen de AfD; een muur die de druk binnen het gevestigde systeem echter enorm verhoogt.

Merz kan winnen door de AfD – een gevaarlijke partij – overbodig te maken op het kernthema migratie

Merz moet scoren met een politieke agenda die Trumpiaanse trekken vertoont. Rechts op immigratie, en ‘mehr Marktwirtschaft wagen’ op economie. Hij kan niet anders dan harde taal spreken na de reeks aanslagen in Mannheim, Solingen, Maagdenburg en Aschaffenburg. Merz verklaarde zich bereid om voor zijn vijfpuntenplan inzake migratie een meerderheid te behalen in de Bondsdag met “welke stemmen dan ook” – AfD incluis.

De AfD begon als professorenpartij met eurokritiek. De professoren, traditionele conservatieven, werden door de media verketterd als “Nazi’s”, wat niet terecht was. De partij werd van binnenuit gekaapt door Duitse nationalisten van wie Björn Höcke de absolute leider is, niet Alice Weidel. De professoren werden bij AfD-ledenvergaderingen weggestemd door opgetrommelde aanhangers van Höcke. Hij streeft naar de Zusammenbruch van het politieke systeem, Verelendung door stuurloosheid. Merz kan winnen door de AfD – een gevaarlijke partij – overbodig te maken op het kernthema migratie. Een hoog pokerspel, met een goede slaagkans.

De regeringscoalitie van Sociaaldemocraten, Groenen en Liberalen faalde doordat er geen oplossingen werden gevonden voor de maatschappelijke en economische toekomst van Duitsland. De uiteindelijke oorzaak van de breuk was het conflict over de financiering van een dringend noodzakelijk economisch herstel. Op 23 februari gaan de Duitsers opnieuw naar de stembus – economie, migratie, energie en Oekraïne zullen de verkiezingscampagne domineren.

Ter herinnering: de uitgaande regering werd enkele weken voor de Russische inval in Oekraïne gevormd, die de energiezekerheid en economische stabiliteit van Duitsland ernstig bedreigde, en viel uiteen op de dag dat Donald Trump werd herkozen. In de tussentijd werd de Duitse samenleving ook op de proef gesteld door de aanval van Hamas op Israël en zorgde de val van het Assad-regime in Syrië voor nieuwe migratieproblemen. Onder deze complexe omstandigheden wordt Duitsland geconfronteerd met de vraag hoe nationale en Europese belangen internationaal nog kunnen worden behartigd.

Duitsers maken zich zorgen over de toekomst

Tegelijkertijd maken Duitsers zich zorgen over de toekomst. De economie verkeert in een crisis; de inflatie en energieprijzen treffen zowel bedrijven als particuliere huishoudens. En na een reeks nieuwe aanslagen nemen de eisen voor ordelijke migratie- en asielprocedures toe. Dit alles speelt zich op de zeer korte termijn af.

Op de langere termijn dreigt het huidige sociale systeem te falen door vergrijzing en een tekort aan geschoolde arbeidskrachten. De veranderde binnen- en buitenlandse veiligheidssituatie vereist ook een reorganisatie van de overheidsuitgaven.

De verkiezingen worden tot slot verscherpt door de Duitse kiesdrempel van 5%. Voor partijen als de liberale Freie Demokratische Partei, de democratisch-socialistische Die Linke, de ongebonden Freie Wähler (die meeregeren in Beieren) en de nieuwe links-populistische Bündniss Sahra Wagenknecht is het volledig open of ze in de Bondsdag komen. Na de verkiezingen kunnen er, afhankelijk van de coalitievorming, maximaal acht partijen in de Bondsdag zitten – of slechts vier.

Duitsland – lange tijd de economische motor van Europa – verkeert in een diepe crisis. Hoge energieprijzen en dalende exporten zetten de Exportweltmeister onder druk terwijl infrastructuurinvesteringen en innovatie achterblijven. De oorlog in Oekraïne vraagt om hoge uitgaven, wat binnenlandse hervormingen bemoeilijkt. Geen verrassing dus dat de economie, naast migratie, hét dominante thema is in de verkiezingscampagnes.

Een kernvraag is hoe partijen nieuwe schulden benaderen. De SPD en Groenen willen de schuldenrem versoepelen om meer te investeren in infrastructuur en de energietransitie, terwijl de CDU/CSU, AfD en FDP vasthouden aan strikte begrotingsdiscipline. Waar de SPD inzet op sociale zekerheid en lastenverlichting, ziet de CDU/CSU economische groei als de oplossing. De Groenen willen een klimaatfonds en subsidies, terwijl de FDP juist minder sociale uitgaven eist. De AfD wil de Duitse EU-bijdragen verlagen en terug naar Russisch gas, terwijl Die Linke pleit voor hogere belastingen op de rijken.

Duitse beslissingen zullen grote gevolgen hebben voor belangrijke Europese vraagstukken

Duitsland is van oudsher een drijvende kracht binnen de Europese Unie. Economische problemen van het land laten dan ook hun sporen na in de hele Europese economie. Duitse beslissingen zullen grote gevolgen hebben voor belangrijke Europese vraagstukken, zoals de volgende drie.

1. Het handelsbeleid: Donald Trump dreigt met importheffingen op EU-producten terwijl de angst voor een tweede ‘China-shock’ groeit. Duitsland is bijzonder gevoelig voor een dreigende handelsoorlog maar is ook toonaangevend in het Europese handelsbeleid.
2. Defensie: de partijen van de stoplichtcoalitie en CDU/CSU willen de NAVO-uitgaven verder verhogen en steun blijven bieden aan Oekraïne, terwijl AfD en Die Linke geen steun meer willen geven. Duitsland zal dus waarschijnlijk de grootste leverancier van steun aan Oekraïne blijven.
3. De groene transitie: de SPD en Groenen willen miljarden investeren in klimaatvriendelijke technologieën, terwijl een CDU/CSU-geleide regering mogelijk tot vertraging in Europese klimaatmaatregelen leidt.

Kortom, met de verkiezingen van 23 februari zal Duitsland niet alleen zijn eigen toekomst bepalen, maar ook de koers van Europa.

Wie al langer in Duitsland woont, verbaast zich er eigenlijk nauwelijks meer over. Kapotte wegen, papieren formulieren in het gemeentehuis of een rode verfbom tegen de muren van de buren. Wat hadden de partijen zich kunnen onderscheiden met een brede visie op de toekomst. Problemen genoeg! Maar de Duitse kiezers komen bedrogen uit. 

Een bekende Duitse softwareondernemer durfde het drie maanden geleden aan: hij riep de bestaande partijen op de kiezers van de AfD serieus te nemen. Deze rechts-radicale partij met rechts-extreme afdelingen sprak volgens hem steeds meer van zijn vrienden aan. Vrienden die hij tot dan toe kende als gematigd en allesbehalve rechts-extreem.

De reacties waren eensluidend: zulke uitspraken zijn onverstandig, want in de kern is de AfD de partij van Björn Höcke. De rechts-extreme partijbestuurder en geschiedenisleraar uit Thüringen die de Holocaust relativeert maar inmiddels door partijleider Alice Weidel is omarmd vanwege zijn landslide victory bij de recente regionale verkiezingen. 

Het vormen van een coalitie wordt een heidens karwei

Maar, zo betoogde de bekende ondernemer, er zijn toch problemen waarop bestaande partijen nooit een adequaat antwoord hebben gevonden? Is het dan niet verstandig om beter te luisteren naar de stemmers van de AfD om te begrijpen waar het succes vandaan komt? Hij kon niet rekenen op veel bijval en werd in de ‘foute’ hoek gezet. Na een week droop hij af met de mededeling dat hij het allemaal niet zo bedoeld had.

Na de aanslagen in Maagdenburg, Aschaffenburg en Beelitz-Heilstätten kaapt de AfD alsnog de verkiezingscampagne met zijn sterkste unique selling point: migratie. De leider van de grootste partij (CDU/CSU), Friedrich Merz, lanceerde een vergaand vijfpuntenplan dat over de grenzen van de grondwet heen gaat. "Twee keer zwartrijden en de vluchteling zonder status kan het land uit", zo gaf CDU-prominent Henrik Wüst – de geest van het migratieplan – weer. Uitgerekend dankzij de steun van de AfD kreeg het voorstel een meerderheid. 

Als een "historische vergissing" bestempelde SPD-fractievoorzitter Lars Klingbeil de beslissing van Merz om te proberen de AfD in te kapselen. Tot nu toe was elke vorm van afhankelijkheid van de AfD een taboe. De vraag is hoe deze keuze van Merz gaat uitpakken voor de populariteit van zijn partij. Maar intussen dreigt een heel ander probleem de discussie te overvleugelen. 

Voor een hele grote groep kiezers is de discussie over migratie niet het enige thema van belang. Het tekort aan woningen, de prijsinflatie op levensmiddelen, lage staatspensioenen en het gebrekkige onderwijs raken volledig ondergesneeuwd. Er lag een uitgelezen kans voor een visionair verhaal. Partijen die proteststemmen trekken, zullen het meest profiteren. Het vormen van een coalitie wordt een heidens karwei.

In Duitsland is weliswaar sprake van een Wechselstimmung, de wens dat er een nieuwe regeringscoalitie komt, maar zeker niet van een Aufbruchsstimmung, het gevoel aan het begin te staan van een nieuw tijdperk. Het is eerder een déjà vu. Net als na Merkel verkondigen partijen weliswaar dat Duitsland nu eindelijk serieus een moderniseringsslag moet maken, maar beloven ze de kiezer tegelijkertijd dat zij hier niets van hoeven te merken en dat banen, inkomen en welvaart worden gegarandeerd.

Een simpel voorbeeld hiervan is alleen al de titel van het SPD-verkiezingsprogramma, Mehr für dich. Besser für Deutschland, en de slogan Mit Sicherheit mehr Netto. Vrij bier: partijen geven aan dat ze de economie zullen stimuleren door verlaging van de belastingdruk, maar blijven vaag over hoe dit zal worden gefinancierd. De verkiezingsstrijd wordt eerder gedomineerd door incidenten en – zeker na de aanslag van een migrant in Aschaffenburg en eerder bij de kerstmarkt in Maagdenburg – door asiel en migratie, waarbij vooral CDU-lijsttrekker Friedrich Merz door ferme standpunten probeert de AfD wind uit de zeilen te nemen.

Een Bondsrepubliek die, zoals nu al, vooral in zichzelf gekeerd zal zijn is geen goed nieuws voor de EU

Merz wordt de nieuwe bondskanselier, waarschijnlijk in een ‘grote’ coalitie met de SPD. Wat kunnen we verwachten? Allereerst een Bondsrepubliek die, zoals nu al, vooral in zichzelf gekeerd zal zijn. Dat is geen goed nieuws voor de EU. Als het gaat om veiligheid: de CDU en SDP zijn beide zeer Atlantisch georiënteerd en wensen de NAVO als de kern van Europese veiligheid te behouden, zonder de Fransen al te veel te irriteren. Wat de speelruimte is, hangt natuurlijk vooral van Donald Trump af.

Merz heeft de mogelijkheid de verstoorde verhouding met Macron weer enigszins te verbeteren. De strategisch gezien belangrijkste vraag – waarover niet wordt gesproken – is de relatie met Beijing. China was lange tijd de kern van de Duitse exporteconomie, maar vormt nu eerder een bedreiging voor de eigen (auto)industrie. Hier zijn alleen Europese antwoorden mogelijk. En hoewel vaak wordt gezegd dat Nederland minder afhankelijk is geworden van de Duitse economie, blijft het zaak om bij de transitie naar een klimaatneutrale economie vooral de samenwerking met de Bondsrepubliek te blijven zoeken.

Bondskanselier Friedrich Merz zou voor Europa een openbaring kunnen worden. Meer dan Olaf Scholz lijkt hij bereid in de Europese Unie de leiding te nemen. Wat hoognodig is.

Zo lijkt Merz van plan de relatie met Frankrijk te repareren. Scholz verwaarloosde die wel heel erg, al kon Angela Merkel er ook wat van. Keer op keer werd Emmanuel Macron door zijn Duitse counterparts in de gure wind gezet. Verblind door het juridisch denken dat de politiek in Duitsland kenmerkt, stuitten zijn pleidooien voor Europese soevereiniteit en strategische autonomie daar op een muur van onbegrip.

Merz heeft blijkbaar meer begrip voor Macron

Vrijwel iedereen in Duitsland – voor Nederland gold helaas hetzelfde – ontging dat Macron probeerde ‘soevereiniteit’ een nieuwe, multilaterale lading te geven. Het was zijn manier om de isolationistische nationalisten in Frankrijk (en daarbuiten) de argumenten tegen de EU uit handen te slaan. Terecht wees de Franse president erop dat Europa alleen door samen op te trekken op de been kan blijven in de nieuwe wereldwanorde van Trump & co.

Merz heeft blijkbaar meer begrip voor Macron. Hij bezit voor de sentimenten op rechts ook een betere antenne dan Merkel en Scholz. En dat is meteen de keerzijde. Al decennialang meent Merz dat de Duitse christendemocraten het thema immigratie kunnen bezetten. De realiteit is echter dat de AfD al sinds 2015 keihard issue owner is. Waardoor Merz het gevaar loopt in dezelfde valkuil te belanden als die waarin de VVD bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen van 2023 getuimeld is.

Merz zou er veel beter aan doen om steeds weer op de trommel van economische hervormingen, digitalisering en ontmanteling van de bureaucratie te slaan. Het zijn de economische competenties die de kiezers sterk met zijn partij, de CDU/CSU, identificeren. Maar een echte visie lijkt Merz niet te verkondigen. Zou hij net zo moedeloos zijn als de meeste kiezers?

De Duitse regeringscrisis kwam op een onmogelijk moment. Het stabiele anker van Europa sloeg los, juist op de dag dat in de VS duidelijk werd dat Donald Trump de presidentsverkiezingen had gewonnen. Veel beleid dat al in de steigers stond, kon niet meer worden uitgevoerd: de CDU/CSU had geen zin om de SPD en Groenen aan een meerderheid in de Bondsdag te helpen nu de FDP de regering had verlaten. De beleidsmakers moesten omschakelen naar de campagnemodus – niet de beste tijd voor constructieve politiek.

Duitsland is al maanden vooral met zichzelf bezig en dat zal ook na 23 februari nog even zo blijven. Coalitie-onderhandelingen gaan in Duitsland doorgaans sneller dan in omringende landen, maar in het eerste kwartaal zal er van regeren weinig terechtkomen. CDU/CSU-lijsttrekker Friedrich Merz stevent af op een overwinning en zal waarschijnlijk een coalitie willen vormen met de SPD. Afgaand op de huidige peilingen is het niet zeker dat deze twee partijen samen een meerderheid hebben. 

Duitsland is al maanden vooral met zichzelf bezig en dat zal ook na 23 februari nog even zo blijven

In de landen om Duitsland heen is de politieke situatie niet veel stabieler. In Oostenrijk is de radicaal-rechtse FPÖ een regering aan het vormen, in Frankrijk is net voor kerst een nieuwe minderheidsregering aangetreden, de Nederlandse regering is in permanente crisis en die van Polen heeft de handen vol aan het herstellen van de rechtsstaat. Dit vergroot de druk op Duitsland om zich snel weer op te richten zodat het land in Europa een leidende rol op zich kan nemen. Dat is hard nodig nu Trump zich zo vijandig opstelt tegenover Europa en het ongewis is hoe het verdergaat met de Russische aanvalsoorlog in Oekraïne. 

De Duitse economische groei blijft achter; dat vraagt om stevig ingrijpen. Merz zet daarbij vooral in op lastenverlaging, en Olaf Scholz (SPD) wil bedrijven die investeren belonen en de overheidsinvesteringen opvoeren. Daarvoor wil de SPD dat het in Duitsland heilige begrotingsevenwicht – de schuldenrem – wordt losgelaten (de Groenen zitten op diezelfde lijn). De CDU wil eerst bezuinigen op het uitkeringsstelsel en de asielopvang, maar ook Merz sluit een aanpassing van de schuldenrem niet uit. Beide partijen willen de Europese defensie versterken en daarvoor is veel geld nodig.

Kan Duitsland zich aan de eigen haren uit het moeras omhoogtrekken? Afgaande op de inzet van de beoogde volgende kanselier, Friedrich Merz moet dat lukken. Door arbeid lonender te maken, het sociale stelsel te versoberen, bureaucratie terug te dringen en fors te investeren in innovatie, infrastructuur en energievoorziening. De economie – als die eenmaal weer draait – doet de rest. Iedere procent economische groei levert de staat miljarden euro’s op, die opnieuw kunnen worden geïnvesteerd.

Zelfs dan blijft de budgettaire armslag van de regering beperkt. De centrale begroting is als gevolg van het federale stelsel niet veel groter dan onze Rijksbegroting en staat onder zware druk van alsmaar stijgende sociale uitgaven. Alleen al om de defensie-uitgaven op 2% te brengen moet de begroting structureel met 30 miljard euro omhoog. Tegelijkertijd lijkt Merz’ partij, de CDU/CSU, niet bereid tot versoepeling van de Duitse begrotingsregels.

Leidt de komst van Merz tot een slagvaardiger Europabeleid? De verdeeldheid binnen de stoplichtcoalitie leidde op Brusselse dossiers regelmatig tot een ‘German vote’, een onthouding omdat men er in Berlijn niet uitkwam. Merz belooft een strakkere aansturing op EU-dossiers vanuit het Bundeskanzleramt, evenals op veiligheidsbeleid door de instelling van een nationale veiligheidsraad. Op Oekraïne leidt dat hopelijk tot meer slagvaardigheid. Op méér geld voor Europa, laat staan eurobonds, zie ik hem net zo min bewegen als zijn voorgangers.

De Nederlandse regering zou er goed aan doen om snel op alle niveaus de banden met de nieuwe Duitse regering aan te halen

Naast Brussel richt de aandacht van de CDU/CSU zich binnen Europa op samenwerking met Frankrijk, Polen en het Verenigd Koninkrijk, en buiten Europa op de bijzondere band met Israël en – voor de veiligheid – de Verenigde Staten. Nederland wordt in het verkiezingsprogramma niet genoemd. Opvallend was dat bij de Leaders’ Retreat van de Europese Volkspartij in Berlijn op 17 en 18 januari 2025 niemand uit Nederland aanwezig was, noch van CDA, noch van NSC. Niet uitgenodigd, geen tijd – wie zal het zeggen?

De Nederlandse regering zou er goed aan doen om snel op alle niveaus de banden met de nieuwe Duitse regering aan te halen. Naast gedeelde Europese en veiligheidsdossiers heeft Nederland als logistieke hub van Noordwest-Europa veel te winnen – en verliezen – bij de modernisering van de Duitse infrastructuur, of het nu gaat om energie of mobiliteit. De kennismaking van ons nieuwe kabinet met de huidige Duitse regering verliep tot nu toe niet heel soepel, terwijl de grote gezamenlijke belangen en afhankelijkheden daar wel om vragen.

Alhoewel migratie het grootste onderwerp is in de Duitse verkiezingen, spelen ook zorgen over de economie en het behoud van industrie in Duitsland een grote rol. De AFD en CDU/CSU springen in op het onbehagen bij kiezers over de hoge energieprijzen en snelle omslag naar elektrische auto’s, warmtepompen en waterstof. Het lijkt alsof dit door klimaatdrammers ideologisch wordt opgelegd. Maar zoals conservatief-rechtse en populistische partijen in Nederland ook kritisch waren over bijvoorbeeld grootschalige windparken op de Noordzee, zou Duitsland na de verkiezingen ook eieren voor zijn geld kunnen kiezen. Een grotere energie-onafhankelijkheid door energieopwekking in eigen land en verdere inzet op groene energie blijft economisch slim en maakt het land ook weerbaarder, zoals wreed is gebleken toen Rusland de gasprijs opdreef en uiteindelijk afkneep, nog voordat de Nordstream pijpleiding werd opgeblazen. Zelfs de afhankelijkheid van LNG uit de Verenigde Staten wordt steeds meer gezien als geopolitiek risico met een president die niet zal schuwen het als drukmiddel tegen Europa te gebruiken.

Ondanks de huidige retoriek ligt een grote draai van Duitsland ten opzichte van vergroening niet voor de hand

Een terugkeer naar goedkoop gas en olie is daardoor een economische illusie en onwenselijk waar het de strategische autonomie betreft. Het gaat de Duitse industrie niet overeind houden. Enkel met innovatie en verdere vergroening is er toekomst. Dus, ondanks de huidige retoriek in de verkiezingscampagne ligt een grote draai van Duitsland ten opzichte van vergroening niet voor de hand. De Duitse auto-industrie kan niet langer achteroverleunen of sjoemelen met diesel en een infrastructuur voor meer elektriciteit en waterstof zijn onontbeerlijk. Dan nog zal sommige Duitse zware industrie verplaatsen naar landen waar energie goedkoper is, maar als bedrijven wel betrokken blijven in het verdere productieproces en de verkoop naar de klanten, hoeft dit niet al te schadelijk te zijn. Wellicht wordt het nieuwe Duitse groene industriebeleid wel iets minder ideologisch gedreven, net zoals in Nederland gebeurde.

Ondanks alle turbulentie in de EU-landen en wijdere wereld is het opvallend hoe herkenbaar de Europese aard van de lidstaten is gebleven. In Emmanuel Macrons hoop op een sterk, Frankrijk-dienend, geopolitiek Europa weerklinkt Charles De Gaulle. Mark Ruttes afwisselend afwerende en dan weer warme relatie met de Europese Unie lijkt op de haat-liefdeverhouding van Willem Drees. Totaal verschillende Italiaanse en Griekse politici, zoals stokebranden Alexis Tsipras in Griekenland en Matteo Salvini in Italië, bleken even enthousiast over een sociale, solidaire en federale Unie als hun tegenhangers Matteo Renzi, de voormalige Italiaanse sociaaldemocratische premier, en Kyriakos Mitsotakis, de huidige centrumrechtse Griekse premier. De Europese visie van lidstaten is doorgaans vrij constant.

Maar in Duitsland ligt het anders. De complexe Duits-Europese relatie kan in ten minste drie hoofdmoten worden opgedeeld. Ten eerste is de Duitse status bepaald geweest door de Tweede Wereldoorlog. Voor Konrad Adenauer en Helmut Kohl gold boven alles de Frans-Duitse as. Ten tweede zijn er de grote economische belangen en, ten derde, is Duitsland de Europese hegemon. Elke dominante leider in een club heeft grote verantwoordelijkheden. Angela Merkel had bijvoorbeeld de omvangrijke Europese noodfondsen om de euro te redden en om een diepe economische coronacrisis te voorkomen kunnen tegenhouden. Maar dan was Merkel persoonlijk verantwoordelijk geweest voor diepe Europese en mondiale crises. Als hegemon heeft Duitsland ook meermaals extra toegevingen moeten doen in de onderhandelingen over het EU-budget om impasses te doorbreken.

Het is te verwachten dat Duitsland meer van Margaret Thatchers ‘I want my money back’ zal krijgen en minder inschikkelijk zal zijn

Deze drie pijlers verschuiven. De oorlog is een zaak van overgrootouders geworden. De economische belangen zijn verweven geraakt met andere machtsblokken, zoals China en de Duitse economie hapert. Daarnaast leidt de politieke verschuiving weg van het traditionele midden ertoe dat de goedwillende hegemon steeds meer egoïstische trekjes krijgt, vergelijkbaar met de VS onder Donald Trump. De kans bestaat dat de Duitse EU-opstelling wél gaat verschuiven. Daarom zijn deze verkiezingen van belang.

Onderwerpen waar we op moeten letten zijn onder andere de komende onderhandelingen over het EU-budget en de Duitse opstelling bij de volgende economische neergang. Het is te verwachten dat Duitsland meer van Margaret Thatchers ‘I want my money back’ zal krijgen en minder inschikkelijk zal zijn ten opzichte van eurolanden met veel te hoge schulden, zoals Frankrijk en Italië. Dit kan nuttig zijn voor de EU, omdat achterhaalde begrotingsposten en verouderde lidstaten onder druk komen te staan. Maar het kan ook onderlinge politieke en economische spanningen binnen de Unie opdrijven.

Het befaamde Duitse groeimodel is uitgewerkt. De maakindustrie (denk aan auto’s, machinebouw) hapert door dure energie, arbeidslonen en sociale lasten. Zie de tegenvallende productie van elektrische auto’s. De Duitse infrastructuur is door achterblijvende investeringen verouderd en de digitalisering blijft al jaren achter. Kortom: het land heeft innovatieve particuliere bedrijvigheid nodig. Maar het daarvoor benodigde durfkapitaal ontbreekt.

In zijn gedetailleerde studie The future of European competitiveness analyseert Mario Draghi op verzoek van de Europese Commissie wat daar mankeert. De Italiaanse vroegere ECB-president waarschuwt dat Europa, vooral qua innovatie, ver achterblijft bij concurrenten als de Verenigde Staten en China. Dat komt doordat de productiviteit van onze bedrijven achterop hinkt. Daardoor verdient de modale werknemer in Europa bijna veertigduizend euro, maar de modale Amerikaan zestigduizend. Hele bedrijfstakken lijden onder de switch van goedkope Russische energie naar duur Amerikaans gas. De ambtenarij (regeldruk) in Europa beloopt het dubbele van de Amerikaanse. De vergrijzing neemt toe. “We hebben het punt bereikt waarop, gaan we over niet tot actie, moeten inleveren op onze welvaart, op onze leefomgeving of op onze vrijheid.”

Leg Draghi naast de genoemde problemen bij de oosterburen en je ziet volmaakte parallelliteit. De Duitse uitdagingen en problemen manifesteren zich evenzogoed in de hele EU. Zo pleit Draghi in de mondiale machtsstrijd om banen en welvaart voor Europese industriepolitiek. Duitsland wil dan EU-uniforme staatssteun realiseren voor de elektrische autobouwers. Zijn de beoogde Brusselse Clean Industrial Deal en het Concurrentiekompas via deregulering dan wel genoeg?

Het debat in Duitsland is dat van Europa

Of neem de strikte Schuldenbremse, de grondwettelijke rem op Duitse overheidsuitgaven. Daardoor investeert de overheid te weinig in bijvoorbeeld digitalisering, research, onderwijs, infrastructuur en niet te vergeten defensie. Dat schuldengebod staat in de verkiezingsstrijd volop ter discussie. Draghi bepleit voor Europa een vergelijkbare investeringsinjectie van maar liefst 800 miljard euro per jaar – vooral voor grootscheepse innovatie.

Of neem de kwestie migratie. Door de tegenvallende integratie en inzetbaarheid in bedrijven, gecombineerd met de opmars van de rechts-radicale AfD, beloven politici nu beperkingen. “So kann es nicht weitergehen”, schrijft CDU/CSU-kanselierskandidaat Friedrich Merz op X. Tegelijkertijd zet Europa dit jaar de eerste stappen richting het Asiel- en Migratiepact van 2026, met precies hetzelfde doel. Alweer die parallelliteit. Over de opkomst van radicaal-rechts in Duitsland gesproken. In diverse andere prominente EU-landen propageren bijvoorbeeld Georgia Meloni, Marine Le Pen, Geert Wilders, Viktor Orban en wellicht binnenkort de Oostenrijkse bondskanselier en Tsjechische president een vergelijkbaar nationalistisch discours.

Conclusie: het politieke krachtenveld waarvoor Duitsland kiest, bepaalt mede of de EU-27 het erop of eronder van Draghi aangaan. Kanselier Olaf Scholz bewees slechts lippendienst aan Draghi. Kiezen de Duitsers leiders die wel durven aanhaken? Zo ja, volgt de EU? Het debat in Duitsland is dat van Europa.