Gaza Aftershocks: wat volgt na de oorlog?
Met het bereiken van een eerste vredesakkoord tussen Israël en Hamas op basis van Trumps 20-puntenplan lijkt er een doorbraak te zijn in de Gaza-oorlog. Daarmee dienen zich fundamentele vragen aan over de toekomst van Gaza en het Midden-Oosten ná de oorlog. Wat zullen de langetermijngevolgen zijn? Hoe ziet een mogelijke post-conflictsituatie eruit – voor de Palestijnen en Israël?
Te midden van de lancering van Trumps vredesplan, de onderhandelingen in Egypte, de herdenking van 7 oktober en het grote Rode Lijn-protest in Amsterdam vroeg de Clingendael Spectator een tiental experts om een eerste vooruitblik op de langetermijngevolgen van de oorlog in Gaza. In korte reflecties delen zij hun visie op de naschokken van een conflict dat veel meer zal bepalen dan de toekomst van Gaza alleen.
Met bijdragen van Mirjam Grandia-Mantas, Marieke de Hoon, Bart Wallet, Shermin Amiri, Paul Aarts, Martine van den Berg, Radi Suudi, Keyvan Shahbazi, Peter Malcontent, Tara Kenkhuis, Jan van Benthem, Lars van Troost, Matthijs van Schie en Erwin van Veen.
Realiteit in het Midden-Oosten: ‘If force does not work, use more force’
Deze gevleugelde uitspraak illustreert Israëls optreden, zeker na de aanval van Hamas op 7 oktober 2023. Gaza is verworden tot een long war waar de komende tijd mogelijk een einde aan zal komen onder druk van de VS. Israël heeft daarentegen zware klappen uitgedeeld aan andere ‘fronten’ – Iran, Hezbollah, Syrië en de Houthi’s – wat vooralsnog tot een aanzienlijke verzwakking van de ‘As van Verzet’ heeft geleid. Israël heeft militair gezien de overhand in de regio, met een nucleair wapen als verzekeringspolis (de zogeheten Samson-optie
De oorlog in Gaza zet de regionale veiligheidsarchitectuur, zoals die sinds de Abraham-akkoorden in 2021 verder vorm kreeg, onder druk. Sinds Israëls gerichte aanval op Hamasleiders in Doha op 9 september 2025 beseffen de Golfstaten en andere regionale partners van Israël dat dergelijke afspraken – voorzien van veiligheidsgaranties van de VS – geen zekerheid bieden.
Israël zal geen concessies doen en zijn veiligheid voorop blijven zetten
De mogelijke gevolgen van de huidige oorlog voor de militaire verhoudingen in de regio op langere termijn hangen af van de toekomstbestendigheid van de Amerikaanse militaire en politieke steun en van het (on)vermogen van Arabische landen – onder leiding van Saoedi-Arabië en Egypte – om hun plan voor een ‘Arabische NAVO’ serieus gestalte te geven.
Eén ding is zeker: Israël zal geen concessies doen en zijn veiligheid voorop blijven zetten, en dat is voor het land in de eerste plaats een militaire kwestie. De security first-houding van Israël betekent dat er geen risico’s meer worden genomen. Buiten originele landsgrenzen worden militaire bufferzones ingericht en historische verdragen met landen als Egypte en Jordanië worden niet langer als vanzelfsprekend en bonafide gezien.
De Gaza-oorlog is verworden tot een dramatisch politiek schouwspel waarvan het slotstuk bepalender zal zijn voor de regionale militaire machtsverhoudingen dan zowel Israël als de rest van de wereld zich bij aanvang hadden kunnen voorstellen. De vraag is of de default setting van Israël – militaire oplossingen zonder grand strategy – het land en de regio op de lange termijn veilig houdt.
Zonder langetermijnbeleid dreigt na Gaza een wereld zonder internationaal recht
Op 9 oktober 2025 lijkt op basis van Trumps 20-puntenplan een wapenstilstand te zijn bereikt. Hoe goed beëindiging van het bloedvergieten uiteraard is, elke toekomstvisie over Palestina zou het zelfbeschikkingsrecht van de Palestijnen centraal moeten stellen.
Het plan gaat over Gaza als dreiging, maar rept niet over bescherming van Palestijnen tegen genocide,
Internationaal recht is niet voor de naïevelingen
Als het aan leiders als Trump, Xi, Poetin en Netanyahu ligt, is in de wereld na ‘Gaza’ weinig plek voor internationaal recht. Hier helpen regeringen in landen als Nederland aan mee door zelf ook juridische verantwoordelijkheden niet na te komen en geen serieuze maatregelen te nemen tegen Israël. Maar ook door niet te normeren: internationale rechtsschendingen te benoemen en daarmee op zijn minst de norm blijven bevestigen. Dit is niet ‘symbolisch’, zoals vaak wordt gesuggereerd, maar betekenisvol: om desinformatie tegen te gaan, daders aan te spreken, en diens opponenten en slachtoffers te steunen. Niet normeren is ook betekenisvol: communiceren naar de rest van de wereld dat internationaal recht – ook – voor jouw staat niet meer van belang is.
Maar juist wij als kleine landen, en als Europa, zijn afhankelijk van die internationale rechtsorde. Het organiseert onze veiligheid en de stabiele handelsrelaties waar onze economieën op varen. Internationaal recht is niet voor de naïevelingen, maar een morele én realisme-gedreven poging om de Hobbesiaanse ‘war of all against all’ te beteugelen via afspraken en instituten die orde en gerechtigheid proberen te bevorderen.
Zonder meer langetermijngericht beleid dreigt na Gaza een internationale rechtsorde waarin mensenlevens opnieuw weinig waard zijn. Waarin genocide, apartheid en annexatie worden beloond met een riviera. Waarin kleine landen toenemend worden gekoloniseerd door grote machten. Niet door een gebrek aan – of in – internationaal recht, maar door politieke keuzes om dat recht niet te handhaven.
Langetermijneffecten zullen fors zijn, ook bij duurzaam staakt-het-vuren
Hoe verder 7 oktober 2023 van ons afligt, hoe duidelijker de impact van de terreuraanval van Hamas op Israël wordt. De Gaza-oorlog die Israël daarna begon, heeft de status van Israël in de wereld ingrijpend veranderd. Na een aanvankelijke uitbarsting van sympathie met Israël is dat omgeslagen in toenemende kritiek en steeds duidelijkere vormen van isolement. Ook als er een duurzaam staakt-het-vuren komt, zullen de langetermijneffecten hiervan fors zijn. De rechtszaken bij het Internationaal Strafhof en Internationaal Gerechtshof lopen door en opgeschorte samenwerkingsverbanden moeten opnieuw geëvalueerd worden. Alles wat met Israël te maken heeft, ligt onder een vergrootglas.
Het gevoel van veiligheid voor veel joden in Europa is serieus aangetast
Voor de joodse wereld is de impact niet minder groot. Alle beschikbare cijfers laten zien dat uitingen van antisemitisme sinds ‘7 oktober’ in heel Europa fors zijn toegenomen, wat zich ook vertaald heeft in aanslagen zoals die op de synagoge van Manchester. Joden – ongeacht hun opvattingen – worden daarbij als guilty by association gezien. Eerdere oorlogen in het Midden-Oosten hebben een soortgelijke opleving laten zien, maar door de lengte en intensiteit van deze oorlog is niet te verwachten dat negatieve stereotypen over joden na een duurzaam staakt-het-vuren snel zullen verdwijnen. Het gevoel van veiligheid voor veel joden in Europa is hierdoor serieus aangetast.
Nog diepergaand is de verandering in de beeldvorming over joodse cultuur en traditie. Sinds 1989 werden deze in de Europese Unie gezien als lakmoesproef voor het omhelzen van Europese waarden. Aandacht en support voor joodse gemeenschappen en joods erfgoed waren een uiting van Europese identiteit. Sinds de aanslagen van 7 oktober zijn er veel tekenen die erop wijzen dat alles wat met joden en jodendom te maken heeft door steeds bredere groepen in de Europese samenleving gemeden wordt. Zo hebben veel joodse musea hun bezoekersaantallen flink zien teruglopen, worden joodse symbolen (zoals de davidster en menora) als omstreden getypeerd en wordt programmering van joodse artiesten “nu even niet” gedaan. Deze kanteling in de waardering van de joodse cultuur – die evenzeer als guilty by association gezien lijkt te worden – heeft grote effecten en het zal veel energie en samenwerking vergen om te zorgen dat deze naschokken niet blijvend resulteren in isolement voor Europese joden en de joodse cultuur.
De terugkeer van fragmentatie
Wie vandaag naar Gaza kijkt, ziet niet het einde van een oorlog, maar het einde van een tijdperk waarin militaire overmacht nog gold als ordenend principe. Twee jaar verwoesting heeft geen nieuwe orde gebracht, maar een gecontroleerde wanorde. Het Trump-plan en Hamas’ gedeeltelijke instemming met een wapenstilstand bieden hooguit coördinatie, geen richting. Hamas is verzwakt, maar niet verdwenen. In Gaza stapelen chaos, hongersnood en protest zich op. Wat resteert is geen vrede, maar een politiek vacuüm dat de contouren van een nieuw tijdperk blootlegt: dat van beheer van fragmentatie.
De vraag wie Gaza zal regeren is vervangen door de vraag hoe een gefragmenteerde ruimte bestuurbaar blijft. Een tijdelijk internationaal civiel bestuur – zoals in Trumps plan – kan slechts functioneren als instrument om minimale orde te bewaren, niet als begin van staatsvorming. Macht verschuift naar lokale actoren, internationale organisaties en Arabische bemiddelaars die proberen chaos te begrenzen zonder haar te kunnen oplossen. Gaza is zo een laboratorium geworden van post-statelijk bestuur, waar militaire controle en humanitaire infrastructuur naast elkaar bestaan.
Gaza is een laboratorium geworden van post-statelijk bestuur
Regionaal is de ideologische polariteit van de afgelopen decennia vervangen door pragmatische overlevingspolitiek. Irans invloed slinkt onder sanctiedruk en interne protesten, Hezbollah is defensief, en Syrië is post-Assad instabiel. Tegelijk gebruiken Golfstaten hun normalisatie met Israël als hefboom om politieke concessies voor Palestijnen af te dwingen. Het Midden-Oosten beweegt richting een mozaïek van belangen – flexibel, tijdelijk, en gericht op risicobeheersing in plaats van ideologische solidariteit. Terwijl Washington opnieuw de toon zet, lijkt Europa gevangen tussen humanitaire betrokkenheid en geopolitieke terughoudendheid.
De diepste naschok is niet ideologisch, maar existentieel. Een generatie Palestijnen groeit op zonder horizon, representatie of vertrouwen in welk leiderschap dan ook. Waar vroegere crises nog ideologische energie opriepen, heerst nu ontkoppeling: apathie naast wanhoop. Zonder politieke verankering van recht, zelfbeschikking en terugkeer dreigt een vacuüm dat niet meer met militaire middelen is te vullen.
De toekomst van Gaza zal niet worden beslist door wie wint, maar door wie durft te bouwen. Er is nog ruimte voor een diplomatieke renaissance, mits moreel gezag en institutionele verbeelding elkaar vinden. Wie de regio wil stabiliseren, moet niet alleen vechten tegen extremisme, maar leren omgaan met bestuur in fragmentatie, diplomatie in een mozaïek van belangen en representatie in een tijd van ontkoppeling. Zonder erkenning van deze structurele fragmentatie blijft elk vredesinitiatief hangen in illusiepolitiek – en is stilte slechts de voorbode van de volgende storm.
Is het Midden-Oosten voorgoed veranderd?
Na de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 en de daaropvolgende reeks van gebeurtenissen (genocide in Gaza; voortgaande annexatie van de Westelijke Jordaanoever; Israëlische aanvallen op Libanon, Syrië en Jemen; Iraans-Israëlische militaire schermutselingen; Amerikaanse bombardementen op Iran) is de verleiding groot om van een ‘nieuw Midden-Oosten’ te spreken.
Maar hoe ‘nieuw’ is dat Midden-Oosten nu werkelijk? Zien we niet eerder een bewijs van het adagium ‘hoe meer er verandert, hoe meer hetzelfde blijft’? Op een aantal fronten wordt dit met de dag zichtbaarder. Om te beginnen is Israël vrijwel ongehinderd bezig zijn in 1948 gestarte 'Groot-Israël'-plan te realiseren, zelfs als het onlangs door Trump gelanceerde ‘vredesplan’ op de een of andere manier uitgevoerd zou worden. Voor Palestijnen rest weinig anders dan zich te verzetten tegen bezetting, ook als die in een ‘mildere’ vorm wordt voortgezet.
Het is meer dan waarschijnlijk dat de VS een prominente plek blijven innemen
Elders in de regio is er evenzeer eerder sprake van continuïteit dan verandering. Focussen we op die wijdere regio, de Golfstaten in het bijzonder, dan is het meer dan waarschijnlijk dat de VS een prominente plek blijven innemen – ondanks alle publiciteit over de ‘pivot to Asia’. Weliswaar was er grote verontwaardiging over het niet functioneren van de Amerikaanse militaire paraplu bij de recente Israëlische aanval op Qatar (zoals eerder bij de Iraanse aanval op Saoedi-Arabië in 2019 en van de Houthi's op Abu Dhabi in 2022), er zit weinig anders op dan blijvende afhankelijkheid van Washington.
Niet voor het eerst hebben de zes Gulf Cooperation Council-staten het voornemen geformuleerd om hun onderlinge defensiecapaciteiten te bundelen, en zelfs in breder Arabisch verband zijn plannen gelanceerd voor meer militaire samenwerking. Dat is allemaal niet nieuw. Dit soort plannen is echter allesbehalve realistisch, zoveel heeft het verleden wel bewezen. Het idee van bijvoorbeeld een ‘Arabische NAVO’ is een doodgeboren kindje. Uiteenlopende belangen en een forse dosis onderling wantrouwen maken de vorming van één front onwaarschijnlijk.
Zelfs áls men in staat zou blijken een meer gemeenschappelijke defensie-inspanning te realiseren, betekent dat niet per se een kleinere rol voor Washington. Integendeel, het zou juist passen in de agenda van de VS dat andere landen hun eigen broek moeten ophouden – uiteraard via aanschaf van Amerikaanse wapens. Voor China en Rusland zou in dat scenario hooguit een bijrol zijn weggelegd. Geen van de twee is in staat noch bereid de Amerikaanse rol over te nemen.
Post-Gaza is in Israël nog steeds post-7 oktober
Hoewel een meerderheid van de Israëliërs achter het beëindigen van de oorlog staat, wordt er nauwelijks gedebatteerd over hoe het verder moet. Ook in het 20-puntenplan van Trump worden slechts vage beloftes gedaan over een nogal conditioneel pad naar Palestijnse ‘zelfbeschikking’ en ‘statehood’. Netanyahu haastte zich om zijn aanhang al tijdens de persconferentie te verzekeren dat er nooit zoiets als een Palestijnse staat zou komen.
Gezien het feit dat 2026 een verkiezingsjaar wordt, zou je verwachten dat de oppositie deze uitspraak aangrijpt om precies het omgekeerde te bepleiten. Maar niets is minder waar. Ook de oppositie spreekt niet over de vraag hoe de regio er ‘post-Gaza’ uit moet zien, presenteert geen concreet plan om een nieuwe geweldsuitbarsting te voorkomen en heeft al helemaal geen langetermijnvisie op het Palestijns-Israëlische conflict. De tweestatenoplossing is uit het vocabulaire verdwenen.
Dit politieke zwijgen weerspiegelt het publieke sentiment. Hoewel Israël zijn militaire dominantie ruimschoots heeft bewezen, is de existentiële angst die 7 oktober heeft opgeroepen niet verdwenen. In de schok en rouw waarin veel Israëliërs zich nog steeds bevinden is weinig ruimte voor empathie voor de Palestijnen, laat staan voor een constructief gesprek over een gemeenschappelijke toekomst.
Óók als Netanyahu van het toneel verdwijnt, is een vredesproces geenszins gegarandeerd
Het is dus maar de vraag of de verkiezingen daar verandering in brengen. Netanyahu en zijn coalitiepartners zouden nét genoeg zetels kunnen halen, maar een hoofdpijndossier zoals de rekrutering van orthodox-religieuze soldaten kan een doorstart moeilijk maken. De linkse en middenpartijen hebben een ander ‘probleem’: er is na 7 oktober weinig animo om Arabische partijen bij een coalitie te betrekken, met als gevolg dat samenwerking met de religieus-nationale ex-premier Naftali Bennett noodzakelijk is. Dus óók als Netanyahu van het toneel verdwijnt, is een daadwerkelijk vredesproces geenszins gegarandeerd.
Wat kan deze patstelling doorbreken? Punt 18 in het Trump-plan geeft daarvoor een aanzet als het aankondigt dat er “een interreligieuze dialoog die is gebaseerd op waarden van tolerantie en vreedzame co-existentie wordt opgericht om de mindsets en narratieven van Palestijnen en Israëliërs te veranderen”. Deze deradicalisatie en dialoog zullen hard nodig zijn om in de toekomst wél tot een echte vrede te komen.
Bloedbad in Gaza zal onvoorstelbare schokgolven veroorzaken
“This is not the end. It is not even the beginning of the end. But it is, perhaps, the end of the beginning.”
Als de zaken zich ten goede keren en Trumps 20-puntenplan wordt uitgevoerd, volgt binnen afzienbare tijd een wapenstilstand. Dan zullen ook alle details duidelijk worden van wat zich in Gaza heeft afgespeeld, en zullen de schuldigen aan Israëlische en Hamas-zijde zich idealiter in Den Haag moeten verantwoorden voor wat zij hebben aangericht. Een internationale troepenmacht zal de veiligheid in Gaza moeten herstellen, terwijl een technocratisch bestuur het machtsvacuüm moet opvullen in plaats van Hamas. Uiteindelijk zal een hervormde Palestijnse Autoriteit of de PLO de macht in Gaza moeten overnemen – hopelijk als opmaat tot de totstandkoming van een Palestijnse staat in alle gebieden die Israël in juni 1967 heeft bezet, in lijn met de uitspraken van het Internationaal Gerechtshof in de zomer van 2024 over de status van die gebieden.
De schokgolven zullen misschien pas na een paar jaar zichtbaar worden
Als de zaken zich niet ten goede keren en Israël de wapenstilstand – net als in maart 2025 – eenzijdig verbreekt, zal de verwoesting van Gaza doorgaan en het dodental verder oplopen. Dan dreigt wat de Israëlische premier eufemistisch de “vrijwillige emigratie”
Hoe dan ook, de schokgolven van de afgelopen twee jaar zullen onvoorspelbaar zijn en niet onmiddellijk zichtbaar worden, misschien pas na een paar jaar. Zoals de oorlog van 1948 het seculiere Nasserisme opleverde, de Suez-crisis in 1956 het einde van het Britse Rijk markeerde, de oorlog van 1967 de Palestijnen als onafhankelijke factor introduceerde en de oorlog van 1973 leidde tot de olieboycot en de opkomst van de Golfstaten, zo zal ook deze bloedige episode grote gevolgen hebben voor de regio.
Van Khomeini tot Gaza: waarom de tweestatenoplossing haar historische draagvlak verloor
In 1979 markeerden drie gebeurtenissen de opkomst van het hedendaagse islamisme. De machtsgreep van Ruhollah Khomeini in Iran, mede gesteund door progressieve intellectuelen in het Westen, vestigde een theocratische staat met een uitgesproken antiwesterse en antisemitische ideologie. De gewelddadige bezetting van de Masjid al-Haram in Mekka dwong het Saoedische koningshuis extremisme te bestrijden met nog orthodoxer religieus fanatisme. En Amerikaanse steun aan het Afghaanse verzet tegen de Sovjetinvasie – waaronder levering van Stinger-luchtdoelraketten die ook Osama bin Laden bereikten – legde de basis voor de latere Taliban.
Islamisme weerspiegelt zich in het Palestijns-Israëlische conflict
Anno 2025 lijkt het islamisme in zijn kernregio’s te verzwakken. In Iran groeit de weerstand tegen het islamistische regime, terwijl het Saoedische koningshuis modernisering probeert te realiseren binnen autoritaire kaders. Tegelijkertijd blijft islamisme Europa bereiken via migratie en via ideologische stromingen binnen progressieve bewegingen, zichtbaar in de context van de Gaza-oorlog.
Islamisme weerspiegelt zich in het Palestijns-Israëlische conflict. Hamas en de Islamitische Jihadbeweging hebben het seculiere Palestijnse nationalisme in hoofdzaak vervangen door een islamistisch en antisemitisch discours. Opiniepeilingen tonen dat zij bij een aanzienlijk deel van de Palestijnse bevolking steun genieten, terwijl dit in westerse analyses vaak wordt onderschat. Het bloedbad van 7 oktober 2023 markeert daardoor een symbolisch einde van de tweestatenillusie.
Gezien de militaire verhoudingen ligt het voor de hand dat Israël zijn strategische dominantie consolideert: dreigingen uit Iran, Syrië en Jemen kunnen worden geneutraliseerd, Hezbollah en Iraakse milities verzwakt, en Hamas en Islamitische Jihad gedecimeerd. Pas dan kan Israël in een rechtsstatelijk kader onderzoek doen naar vermeende oorlogsmisdaden. Duurzame stabiliteit vergt echter fundamentele machtsverschuivingen, zoals een regimewisseling in Iran en het bestendigen in Syrië en Irak van het Saoedische pad van gecontroleerde modernisering binnen autoritaire kaders.
De toekomst van de regio, en indirect die van Europa, hangt af van het vermogen van regionale en mondiale actoren om stabiliteit te waarborgen en transnationaal terrorisme te bestrijden. Interne spanningen in westerse democratieën – waaronder polarisatie en radicalisering binnen progressieve intellectuele stromingen – blijven risicofactoren. De historische illusie van een tweestatenoplossing is vervangen door een realiteit waarin ideologie en veiligheidslogica de agenda bepalen.
En wederom werd hen niets gevraagd
Trumps door de gehele internationale gemeenschap omarmde 20-puntenplan lijkt niet alleen een einde te maken aan het oorlogsgeweld in Gaza, maar biedt ook een vergezicht op wat de internationale gemeenschap in petto heeft voor de Palestijnen. Want hoezeer veel nog onduidelijk blijft of vatbaar is voor meerdere interpretaties bevat Trumps plan een uitgebreider vergezicht op de nabije toekomst van de Gazaanse Palestijnen dan eerdere vredesvoorstellen. Ja, het is een door de buitenwacht opgelegde toekomst omdat de Palestijnse burgers, zoals zo vaak, weer niets is gevraagd. En nee, het zoet en het zuur in het plan zijn niet eerlijk over de Israëli’s en de Palestijnen verdeeld. Maar meer zit er voor de Gazanen gewoonweg niet in. Dat zou grotere druk op Israël van de westerse en Arabische landen vereisen, en dat weigeren zij consequent. Dus mocht Trumps plan alsnog onverhoopt sneuvelen, zullen toekomstige plannen weinig anders bieden.
Hoe gaat de toekomst van de Palestijnen in Gaza er dan vroeg of laat uitzien? Het slechte nieuws is dat ze van het Israëlische leger als bezettingsmacht voorlopig nog niet af zijn. Het leger zal zich stap voor stap terugtrekken, maar wel een bufferzone blijven bezetten. Het goede nieuws is dat de Palestijnen Gaza niet hoeven verlaten. Ook zullen zij verlost zijn van het juk van Hamas. In plaats daarvan krijgen zij een transitiebestuur gevormd door Palestijnse technocraten met daarboven een raad van toezicht onder leiding van CEO Trump. Uiteindelijk zullen die plaatsmaken voor de Palestijnse Autoriteit, mits deze zich voldoende hervormt.
Geen letter maakt Trumps plan vuil aan de toekomst van de Palestijnen in de Westbank
Hoe dat laatste moet gebeuren zolang de Palestijnse Autoriteit noodgedwongen in overlevingsstand staat vanwege de Israëlische onwil om namens de Palestijnse Autoriteit geïnde belastinginkomsten over te maken, blijft de vraag. Maar stel dat het lukt, dan is iedereen – behalve Israël zelf – het er wel over eens dat ook een onafhankelijke Palestijnse staat tot de mogelijkheden moet blijven behoren. Voor wie snel tevreden is, klinkt dat positief. Maar wie beter kijkt, weet wel beter. Geen letter maakt Trumps plan vuil aan de toekomst van de Palestijnen in de Westbank. Over minder nederzettingen, minder kolonisten en minder repressie geen woord. Alsof langdurige vrede in Gaza te bereiken valt zonder daarbij de situatie in de Westbank mee te nemen.
Vrede en rechtvaardigheid liggen voor de Arabische wereld ver uit elkaar
Het is afwachten of Trumps 20-puntenplan het begin is van een langetermijnvrede of slechts een tijdelijke pauze, maar in beide gevallen zijn er enkele zekere ‘aftershocks’.
Wat vooropstaat is dat vrede en rechtvaardigheid ver uit elkaar liggen voor de Arabische wereld. Palestina, Libanon, Qatar, Syrië, Iran en Jemen zijn in de afgelopen twee jaar allemaal aangevallen door Israël – met directe of indirecte Amerikaanse steun. De huidige vredesplannen laten ruimte over voor langdurige Israëlische militaire aanwezigheid en internationale inmenging. In Libanon houdt Israël nog steeds enkele punten bezet in het zuiden en ook in Syrië eigende Israël, onder het mom van een bufferzone, zich meer grondgebied toe bovenop de al bezette Golanhoogten. Zonder rechtvaardigheid en volledig zelfbestuur voor alle landen in het Midden-Oosten over al hun grondgebied, en zonder inmenging van andere landen via monitoringsmechanismes, blijft langdurige vrede moeilijk voorstelbaar.
Het politieke geheugen heeft een korte spanningsboog
Verder zijn er geopolitieke verschuivingen: Iran zag met de schade voor Hamas, Hezbollah en de Houthi’s drie proxy’s kracht verliezen, en kreeg zelf ook een behoorlijke klap door Amerikaans-Israëlische aanvallen, al is nog niet duidelijk hoe ernstig de schade is. De Israëlische aanval op Doha heeft het vertrouwen van de Golfstaten in de VS als veiligheidspartner behoorlijk geschaad, waardoor zij ook naar andere landen (Pakistan, China) kijken voor defensiesamenwerking, al zal dat het Amerikaanse bondgenootschap voorlopig niet vervangen. Tegelijkertijd zullen Arabische landen zich – als de wapenstilstand standhoudt – net als voor oktober 2023 vooral op hun economische belangen richten. Dan zou toenadering tot Israël snel dichterbij kunnen komen. Het politieke geheugen heeft een korte spanningsboog, dus wellicht kunnen na een jaar wapenstilstand de onderhandelingen over uitbreiding van de Abraham-akkoorden met Saoedi-Arabië, en bijvoorbeeld Syrië, beginnen.
De belangrijkste naschok van de Gaza-oorlog ligt misschien wel in het soft power-domein. In de hele regio is veel vertrouwen in de internationale rechtsorde verloren gegaan. Voor veel Arabieren heeft de internationale reactie, of liever gezegd het gebrek daaraan, de hypocrisie van het Westen blootgelegd en de onmacht van internationale instituten als de VN om daadwerkelijk de wereldvrede te bewaken en burgers buiten het mondiale Noorden te beschermen. Het Westen zal moeten laten zien dat de internationale rechtsorde voor iedereen geldt, wil het dat vertrouwen herstellen.
Ondanks akkoord over Gaza, heeft Israël deze oorlog verloren
Even toonde Benjamin Netanyahu in te zien waartoe de Gaza-oorlog heeft geleid. “Israël verkeert in een soort isolatie”, hield hij zijn publiek bij het ministerie van Financiën voor. Vooral qua defensie moet het land zo veel mogelijk zelfvoorzienend worden, als een modern “Super-Sparta”.
Het was een ongewilde samenvatting van wat Israëlische denktanks zien als de uitkomst van de Gaza-oorlog, bij gebrek aan een echte Israëlische strategie. De duidelijkste plannen zijn immers buiten Israël te vinden, bij Donald Trump die naam als vredesstichter wil maken. En bij Hamas, die nog steeds voorwaarden stelt aan een wapenstilstand, zodat vooral de gewapende tak van de terreurbeweging niet van de kaart zal verdwijnen.
De toekomst van het Midden-Oosten ligt niet langer in het Westen
Voor de Arabische landen, de EU en ook de VS rest een lastig toekomstbeeld. Dat ligt niet alleen bij de ingewikkelde constructie van een tijdelijk bestuur over Gaza waar op termijn een hervormde Palestijnse Autoriteit de leiding overneemt. Het ligt in het echte diplomatieke landschap van na de oorlog. Dat is gevormd door de strategische en morele ramp
In de ogen van Arabische leiders heeft Israël wel een andere strategische overwinning behaald: op Iran. Dat had een weg kunnen bieden naar verdere samenwerking in de regio. Nu heerst onder Arabische landen twijfel daarover, zeker na de Israëlische aanval op Qatar tegen de wens van Washington in. De Arabische staten zullen dat niet vergeten. Amerika is niet langer dé bepalende supermacht. Vooral de Saoedi’s zoeken een bredere kring van bondgenoten, zoals de BRICS-landen.
De Gaza-oorlog dreigt het Midden-Oosten tot een diplomatiek desolate regio voor Israël en het Westen te maken, met vooral China als strategische winnaar. ‘Adelaars van de beschaving 2025’, zo heette de militaire oefening die Peking al met Egypte heeft gehouden. Met als boodschap: de toekomst van het Midden-Oosten ligt niet langer in het Westen, wat Trump ook voor elkaar weet te krijgen.
Verschijnt Netanyahu ooit nog voor het Internationaal Strafhof?
Benjamin Netanyahu wordt door het International Strafhof (ICC) gezocht voor oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid. Zal hij er ooit terechtstaan? Dat hing tot voor kort af van twee factoren: de Israëlische binnenlandse politiek na de vernietiging van Gaza en de staat van het ICC.
Netanyahu zou niet de eerste staats- of regeringsleider zijn die voor een internationale rechtbank verschijnt: Plavsic, Milosovic, Karadzic, Taylor en Duterte gingen hem voor. Meestal was dit een kwestie van tijd en (binnenlandse) politieke opportuniteit. De leider was inmiddels van de macht en bijbehorende regalia ontdaan; de nieuwe staatsleiding was de oude liever kwijt dan rijk. Een up-to-standard gevangeniscel en een lang strafproces in een ver buitenland is dan een effectieve en keurige hedendaagse variant van verbanning. Scheveningen als Sint-Helena. Voor Netanyahu is dit lot op termijn niet volstrekt uitgesloten: de Israëlische politiek is tamelijk volatiel. (Daarnaast zou aanhouding in het buitenland ook niet zonder precedent zijn.)
Maar dan moet het Internationaal Strafhof wel functioneren. Netanyahu trachtte al eerder om het te ondermijnen, maar nu doet Trump, geholpen door ernstige interne perikelen bij het Hof,
Trumps strafexpeditie door de internationale instituties is nog maar net begonnen
Of het ICC overleeft is onzeker. Zullen de lidstaten Trumps aanvallen weerstaan? Europese lidstaten zullen vanwege die andere oorlog een harde confrontatie met de Amerikaanse leider schuwen. Veel niet-Europese landen zien daarin wederom een westerse dubbele standaard. Een mooi excuus om te vertrekken, zoals Burkina Faso, Mali en Niger onlangs aankondigden. Een gebaar dat Trump, Poetin (ook onderworpen aan een ICC-arrestatiebevel) én Xi alle drie waarderen.
Trumps oorlogsverklaring aan het Internationaal Strafhof is deel van een bredere aanval op internationale organisaties. Het State Department werkt daarvoor aan een veelomvattende review van internationale verdragen en instellingen. De genocidezaak tegen Israël bij het Internationaal Gerechtshof zal het ministerie niet zijn ontgaan. Trumps strafexpeditie dwars door de internationale instituties is nog maar net begonnen.
Nu is er ook nog het 21-of-20-of-22-puntenplan voor Gaza. Daarin is veel onduidelijk, maar dit wel helder: oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid en genocide worden niet berecht. Staten die het plan steunen, accepteren daarmee straffeloosheid. ‘Nooit weer’ dan maar een andere keer.
Onzekerheid voor Gazanen, Israël minder geïsoleerd dan het lijkt
Als de Gaza-oorlog ten einde komt – door instemming van Hamas met Trumps plan of door een militaire overwinning van Israël – wacht de Palestijnen daar een onzekere periode. Volgens het 20-puntenplan worden de Gazanen niet gedwongen te vertrekken. Het zal nog jaren duren voordat Gaza, dat nu grotendeels in puin ligt en waarvan grote delen onbewoonbaar zijn, een leefbaar gebied wordt.
Voor de wederopbouw is volgens VN-schattingen zeker 50 miljard dollar nodig. Vooral het ontmantelen van onontplofte munitie en het honderden kilometers lange tunnelnetwerk zal een hels karwei worden.
Voor de hand ligt dat de steenrijke Golfstaten fors zullen gaan investeren
Voor de hand ligt dat de steenrijke Golfstaten fors zullen gaan investeren. Die landen zullen in ruil daarvoor waarschijnlijk een stem willen hebben in het uiteindelijke bestuur van Gaza. Een prominente rol lonkt voor de Verenigde Arabische Emiraten (VAE), die graag de Palestijn Mohammed Dahlan naar voren willen schuiven als mogelijke nieuwe leider. Hij is een vertrouweling van de Emiratische kroonprins Mohammed Bin Zayed. Deze ‘MBZ’ heeft goede banden met zowel Amerika als Israël, waarmee de VAE in 2020 de Abraham-akkoorden sloten.
Vóór de Gaza-oorlog leek het uitbreiden van die Abraham-akkoorden, met Saoedi-Arabië als ‘hoofdprijs’, aanstaande. Maar in veel landen in de regio zal na alle beelden uit Gaza de druk vanuit de sterk anti-Israëlische bevolking voorlopig te hoog zijn voor normalisatie met Israël. Toch zal Israël vermoedelijk op de achtergrond blijven samenwerken met veel landen in de regio. Onder meer op het gebied van handel, technologie en defensie. Dat onder meer Jordanië en Saoedi-Arabië Israël afgelopen anderhalf jaar hielpen bij het onderscheppen van Iraanse raketten, is een teken aan de wand. Maar in het openbaar zal vanuit de Arabische wereld vooral kritiek op Israël klinken.
Ook Europese landen – zeker zij die de Palestijnse staat hebben erkend – zullen publiekelijk op gespannen voet met Israël blijven staan. Toch zullen zij de banden met Jeruzalem moeten aanhalen vanwege de enorme investeringen in defensie die zij moeten doen. De afgelopen weken werd duidelijk dat in Noord- en Oost-Europa de luchtverdediging te wensen overlaat, en laat dat nu net een Israëlische specialiteit zijn. Onder meer Duitsland (Arrow-3) en Finland (David’s Sling) kochten recent luchtafweersystemen van Israël.
De afbreuk van democratie en rechtsstaat begon in Gaza
Ongeacht de afloop en Trumps recente ‘vredesplan’ is Gaza een voorbeeld van een ‘livestream genocide’, uitgevoerd door de Israëlische regering en haar strijdkrachten met steun van grote delen van de Israëlische bevolking en twee Amerikaanse presidenten, wapenleveranties door Duitsland, Nederland en Groot-Brittannië, en passieve steun van vele andere landen. Gaza kan zo een plaats krijgen tussen de verschrikkingen van Rwanda, Bosnië, Darfoer, Tsjetsjenië, Syrië en Soedan. Maar dat zou een misvatting zijn. Er zijn twee grote verschillen: de zelfingenomenheid
Bezetting verwordt in het Israëlische verhaal tot een verdedigingslinie van de joods-christelijke wereld tegen de ‘stormvloed van de islam’
Een gevolg is dat de anti-islamretoriek van populistisch
Daarnaast zal de tegenreactie – verzet en radicaal/extremistisch geweld tegen Israël, Amerika en bondgenoten zoals Nederland, dat ook een impuls krijgt door Gaza
De onwil van vele heersende politieke elites, Nederland incluis, om de walging onder grote delen van de wereldbevolking over het Israëlisch-Amerikaanse optreden in Gaza om te zetten in internationale tegenkracht, ondermijnt ten slotte het vertrouwen in bestaande politieke systemen – met name democratieën. Dat creëert meer ruimte voor extremistische politieke opvattingen en toekomstig conflict.
Niets hiervan is echter onvermijdelijk. Nieuwe sociale en politieke vormen van collectieve mobilisatie tegen ontmenselijking en autoritarisme zijn nodig om de spiraal van extremisme en geweld te keren. De wereldwijde protestgolf tegen de zuivering van Gaza is in dat opzicht bemoedigend. Wel bevinden we ons al in de gevarenzone van extreem etnisch-nationalisme en conservatief autoritarisme waaruit politiek geweld, gewapend conflict en genocidale zuiveringen de laatste tijd vooral voortkomen.
0 Reacties
Reactie toevoegen