Pleidooi voor een Europese afschrikkingsmacht

Nu Amerika niet langer vanzelfsprekend fungeert als veiligheidsgarantie binnen de NAVO, kan Europa zich geen strategische naïviteit meer permitteren. Volgens Joris Voorhoeve moeten we de harde realiteit van machtspolitiek van supermogendheden als Rusland, China en de VS nu echt onder ogen zien. Zo moeten Europese landen dringend nadenken over een autonome defensiestrategie tegen Russische nucleaire chantage. Overtuigende afschrikking is daarbij de beste verdediging, stelt de oud-minister van Defensie. Het is hoog tijd voor een plan B.

Het gezaghebbende Amerikaanse tijdschrift Foreign Affairs publiceerde op 16 december 2025 een indringend artikel over de terugtreding van de Verenigde Staten als garantiemacht voor de veiligheid van NAVO-leden.  De auteurs riepen op tot een plan B, maar deden geen enkele poging dat op te stellen. Dat is natuurlijk duidelijk een dringende opgave voor Europese strategiedenkers.

De kleinere landen in Europa beseffen dat, maar laten dit aan de grotere staten over. Die weten zich echter ook geen raad. Mochten Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Polen bij elkaar gaan zitten, dan is het lang niet zeker dat zij er uitkomen, gezien hun onderlinge verschillen en binnenlandse problemen. En waarom zouden schrijvers over strategische vraagstukken in de kleinere landen hier niet ook over mogen nadenken? Hun veiligheid staat immers evenzeer op het spel als die van de grotere.

Harde realiteit
Laten we in Nederland eens proberen om – geheel tegen onze nationale gewoonte in – niet te doen alsof het onethisch is om na te denken over de harde realiteit van machtspolitiek van supermogendheden, in de hoop dat de Voorzienigheid of een tot inkeer gekomen Amerika ons in Europa wel zullen redden van de onvoorstelbare agressie die de leiding van Moskou tentoonspreidt tegen het Oekraïense volk. De humanitaire en financiële hulp aan Oekraïne is echt niet genoeg om de Russische wreedheden te weerstaan, en het kleine beetje militaire hulp ook niet. De hulp van alle Europese landen en Canada bedraagt slechts een gering percentage van hun bruto nationaal product. We zijn welvarend en denken liever niet na over de harde werkelijkheid buiten ons eigen soort tamelijk rechtsordelijke democratieën.

Europese landen kunnen al snel zonder een betrouwbare Amerikaanse kernwapengarantie in een zeer kwetsbare positie terechtkomen, waarin zij door nucleaire dreigementen uit Moskou worden gedwongen hun steun aan Oekraïne te beperken. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte benadrukt graag dat de VS nog steeds een goede bondgenoot zijn. Het is logisch dat hij dat stelt, want het draait binnen de NAVO – die hij dient – om de garantie en steun van de Amerikanen. Die wil hij niet in twijfel trekken. 

Wie rekent op een spoedig herstel van het bondgenootschap in deze gevaarlijke wereld, onderschat wat er de laatste jaren in Washington is veranderd

Men kan, met hem, hoopvol redeneren dat er na het tijdperk-Trump een andere geest in het Witte Huis kan heersen. Maar een hoopvolle verwachting is geen beleid. Een mogelijke opvolger is vicepresident J.D. Vance, die tot nu toe weinig enthousiasme toont om Europa bij te staan in een confrontatie met Rusland.

Er is natuurlijk het Noord-Atlantisch Verdrag van 1949 plus bijna tachtig jaar succesvolle samenwerking. En men kan ook stellen: de Republikeinse Partij is de VS niet. Maar wie rekent op een spoedig herstel van het bondgenootschap in deze gevaarlijke wereld, onderschat wat er de laatste jaren in Washington is veranderd. 

En mocht het nadenken over een Europese autonome defensie leiden tot een versterking van Europa, dan zal dat een eventueel gerevitaliseerde NAVO niet verzwakken, maar juist versterken. Wie een brand- en inbraakverzekering heeft die niet meer zo betrouwbaar lijkt, doet er verstandig aan over een tweede na te denken, ook al zegt men de eerste niet op.

Europese staten dienen snel een defensiestrategie te ontwikkelen die hen minder afhankelijk maakt van de huidige Amerikaanse regering in het geval van een confrontatie met Moskou. Vladimir Poetin zou zich kunnen onttrekken aan afspraken over een staakt-het-vuren in Oekraïne. In het geval dat Europese staten een dergelijk akkoord zouden bewaken en de huidige leiding van de VS het op een deal met Rusland wil gooien, kan Europa worden blootgesteld aan Russische nucleaire chantage. Europese staten moeten hun antwoord dan klaar hebben. Het is daarom hoog tijd daar nu goed en snel over na te denken.

Dringende stappen
Om chantage met kernwapens te kunnen weerstaan zijn dringende stappen nodig. Rusland beschikt naar schatting over ongeveer 6000 kernkoppen; Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hebben samen wellicht nog geen tiende daarvan.

Allereerst is het mentale vermogen nodig om chantage te negeren. Dat vereist dat de grotere Europese staten in een crisis – bijvoorbeeld bij een ernstige Russische schending van een wapenstilstand inzake Oekraïne – binnen één dag met elkaar kunnen overleggen over hoe met chantage om te gaan. 

Dat vermogen hoeft niet per se op een verdragsbasis te berusten, en kan in eerste instantie als politiek besluit worden genomen door de staten die daartoe bereid zijn. Een verdrag kost veel tijd en kan makkelijk worden gedwarsboomd. In zulke gevallen geldt: nood breekt wet. Het volkenrecht kan niet alle ontwikkelingen voorzien. Op cruciale momenten in de geschiedenis moest er naar bevind van zaken worden gehandeld om agressie in te tomen.

Op vrijwillige basis kan geen dwarsliggend land de verdediging door anderen tegenhouden

De Europese staten hebben niet het vermogen om Ruslands kernwapens met grote precisie in enkele uren te kunnen uitschakelen. Hun reactievermogen kan en hoeft niet alleen uit Franse en Britse kernwapens te bestaan. Er zijn ook nauwkeurige nieuwe, niet-nucleaire wapens ontwikkeld. Om deze capaciteit snel uit te breiden, hoeft niet alle productie hiervan binnen Europa plaats te vinden – dit zou vele jaren kunnen kosten. Aanschaf bij de Verenigde Staten of elders kan daarbij een optie zijn.

Europese landen zullen nooit agressie tegen Rusland plegen en kunnen zich verdedigen met een adequaat zogeheten ‘second strike’-vermogen dat zich op zee of in de lucht bevindt en niet door een Russische aanval kan worden vernietigd. Duitsland zou als niet-nucleaire macht meer van deze niet-nucleaire wapens kunnen verwerven. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk kunnen er meer van aanschaffen met financiële deelneming van de EU of een aantal lidstaten. Zelfs is te overwegen dat Frankrijk en het VK additionele Amerikaanse kernwapens kopen zonder dat het non-proliferatieverdrag wordt geschonden.

Als de verwerving van extra kernwapens alleen uit één of enkele onderzeeërs met kernwapens zou bestaan, is er geen sprake van een Europees ‘first strike’-vermogen, maar van de capaciteit een second strike uit te voeren tegen Rusland. Dat zou agressie door Rusland kunnen voorkomen. Maar zo ver zou het nooit mogen komen, want dan komen vele miljoenen mensen om.

Een tweede stap is om veel meer troepen en conventionele defensiemiddelen in de voorste linies te legeren, vooral in de Baltische en andere oostelijke Europese staten die daartoe bereid kunnen worden gevonden. Zo kan getoond worden dat Moskou geen stukken Europa bij verrassing kan innemen. Maar om dat te bereiken is het ook nodig de infrastructuur naar het oosten snel te verbeteren, en er in te voorzien sneller op hybride, clandestiene agressie te kunnen reageren.

Een derde vereiste is dat de beslissende en meest kwetsbare plaatsen in Europa een uitstekende luchtverdediging krijgen die lijkt op de ‘Iron Dome’ die boven Israël werd ingesteld. De technologie is ontwikkeld, maar Europa is natuurlijk vele malen groter, en er zijn nog zwakke plekken in de Europese luchtverdediging, mede omdat er veel systemen aan Oekraïne zijn geleverd. De productie daarvan dient dus in hoog tempo te worden verhoogd. Een Europees luchtverdedigingsnet zou zich ook over Oekraïne moeten uitstrekken. Daar is nog geen sprake van. Bovendien kunnen grote aantallen Russische drones de luchtverdediging in verwarring brengen.

Ten vierde dient de kwetsbaarheid van Europese landen te worden beperkt. Dit vergt het aanhouden van strategische voorraden van voedsel, energie, essentiële metalen en mineralen, en medicijnen. Het bouwen van nieuwe schuilkelders vraagt veel tijd, maar er zijn na 1989 veel schuilkelders dichtgezet of verwaarloosd. Heropening kan snel worden geregeld als de wil daartoe bestaat. Neem Finland als voorbeeld.

Overtuigende afschrikking
De vraag is natuurlijk: wie gaat dit betalen? Nodig alle Europese staten die willen deelnemen uit om met een redelijke bijdrage een stem te verwerven in een Europees strategisch beraad dat snel kan worden opgericht op vrijwillige basis. Het grote geld dat nodig is, kan waarschijnlijk niet door Eurobonds worden betaald omdat enkele EU-lidstaten dit kunnen blokkeren. Maar op vrijwillige basis kan geen dwarsliggend land de verdediging door anderen tegenhouden. Te verwachten is dat een aantal kleinere maar stevige Europese landen verstandige maatregelen van de grotere staten zullen ondersteunen.

Het antwoord op nucleaire chantage moet niet uitsluitend uit nucleaire wapens bestaan

Deze gedachten zijn makkelijk af te doen als niet te realiseren, en roepen natuurlijk veel vragen op. Wat zijn de kosten van een minimale ‘afschrikkingsmacht’? Is die te financieren uit de afgesproken 5% van het bnp voor defensie in ruime zin? Hoe komt de bevelsstructuur eruit te zien? Zulke vragen moeten goed worden beantwoord nadat er een duidelijke bereidheid is vastgesteld om het vraagstuk realistisch onder ogen te zien.

Het antwoord op nucleaire chantage moet niet uitsluitend uit nucleaire wapens bestaan. Met moderne langeafstandsprecisiewapens kan ook een afschrikkingsvermogen worden opgebouwd, mits deze wapens op onkwetsbare plekken worden geplaatst of naar steeds wisselende onbekende locaties worden gebracht. Zo kan een permanent functionerend second strike-vermogen worden nagestreefd dat voor het Kremlin onaanvaardbare schade kan veroorzaken.

Europa moet door samenhangende diplomatie en duidelijke defensiekracht vermijden dat Rusland zijn agressie uitbreidt. De beste methode is afschrikking, of zoals het Franse woord het beter uitdrukt: dissuasion. Dat is de beste verdediging. Als men door falende afschrikking later stukken land met de bevolking moet terugveroveren, vallen er in stedelijke gebieden veel doden. Overtuigende afschrikking voorkomt bloedvergieten. Maar daar beschikt Europa nog lang niet over.