Hoe om te gaan met ‘kernmacht’ Noord-Korea

Voor een lange tijd leek Noord-Korea niet meer dan een paria op het wereldtoneel, maar opeens waren daar in oktober 2024 de Noord-Koreaanse troepen aan de grens bij Oekraïne, ter ondersteuning van Vladimir Poetins aanvalsoorlog. Die militaire aanwezigheid tot in Europa symboliseert dat het regime van Kim Jong-un zich steeds meer als partner positioneert voor landen als China, Iran en Rusland. Dit vraagt om een andere, meer realistische omgang met Noord Korea, zo bepleit veiligheidsdeskundige Kees Homan.

Kim Jong-un, de alleenheerser van Noord-Korea, verklaarde onlangs het nucleaire arsenaal van zijn land aanzienlijk te willen uitbreiden. Eerder dit jaar meldde het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) al dat Noord-Korea een actief maar zeer ondoorzichtig kernwapenprogramma handhaaft. Het SIPRI schatte dat het land in januari 2024 over ongeveer vijftig kernwapens beschikte, maar dat het waarschijnlijk voldoende splijtbaar materiaal had voor een totaal van zo’n negentig kernwapens.

Recente beelden in de media van Kim Jong-un die een uraniumverrijkingslocatie bezocht en de lancering van meerdere ballistische korteafstandsraketten benadrukken het groeiende zelfvertrouwen van Noord-Korea als kernmacht. Ondertussen blijft de Amerikaanse strategie van denuclearisatie al bijna drie decennia lang zonder succes en is het tijd voor een realistischere aanpak.

Noord-Korea’s totalitaire dictatuur
Het 26 miljoen inwoners tellende Noord-Korea is een totalitaire dictatuur waarin de macht ligt bij de Koreaanse Arbeiderspartij en de Kim-dynastie. De drie alleenheersers uit de Noord-Koreaanse dynastie zijn Kim Il-sung (1912-1994), Kim Jong-il (1941-2011) en Kim Jong-un (geboren tussen 1982 en 1984, en derde leider in de machtsbeluste Kim-dynastie). Gedurende zeven decennia is een bizarre cultus opgebouwd rond de alleenheersers van de Kim-dynastie.

Nucleaire ambities: terug in de tijd
De nucleaire ambities van Noord-Korea gaan terug tot 1952, toen het land met Russische en Chinese steun een staatsinstituut voor atoomonderzoek oprichtte.Op papier werkte dit instituut aan kernenergie voor vreedzame doeleinden, maar in werkelijkheid verrichte het onderzoek naar atoomwapens.

In december 1985 tekende Noord-Korea echter het Non-proliferatieverdrag (NPV) en in 1991 werd het lid van de Verenigde Naties. Een jaar later sloot het land een akkoord over het bevriezen van zijn nucleaire programma met het Internationaal Atoomenergieagentschap, maar schond dit in 1993 met het weigeren van inspecties van nucleair gevoelige plaatsen.

In 1995 beloofde Noord-Korea zijn bestaande kernreactoren, die plutonium voor kernwapens konden produceren, te sluiten. In ruil daarvoor zou een internationaal consortium twee moderne lichtwaterreactoren financieren en bouwen, die ongeschikt zouden zijn voor vervaardiging van plutonium.

Kim Jong-il zette alles op alles om de defensie van het land uit te bouwen zodat de “kwaadaardige westerse kapitalisten” de communistische staat geen haar zouden durven krenken

Inmiddels was de Sovjet-Unie uiteengevallen en Noord-Korea daarmee zijn belangrijkste bondgenoot kwijtgeraakt. Tientallen jaren lang hadden de Russen het land overeind gehouden; zonder die hulp brak al snel een grote hongersnood uit, die naar schatting twee tot drie miljoen levens kostte.

Aan het einde van de twintigste eeuw lanceerde de Zuid-Koreaanse president Kim Dae-jung de zogeheten ‘Sunshine Politiek’ om de banden en meer economische samenwerking met Noord-Korea aan te halen. In 2003 zette Pyongyang echter een streep door dit beleid door de kernreactor in Yongbyon te reactiveren en inspecteurs uit te zetten.

In datzelfde jaar trok Noord-Korea zich ook terug uit het NPV en hervatte het zijn kernwapenprogramma. Dit leidde tot een reeks zespartijenbesprekingen met de Korea’s, China, de Verenigde Staten, Japan en Rusland. Ondanks deze pogingen om het nucleaire probleem op te lossen, voerde Noord-Korea in oktober 2006 een eerste kernproef uit in een ondergrondse faciliteit, waarna de VN het land sancties oplegde.

In 2007 sloot Noord-Korea de Yongbyon-reactor na een akkoord met deze vijf landen in ruil voor onder meer economische steun.Het land lanceerde vervolgens in april 2009 een langeafstandsraket, naar eigen zeggen voor een communicatiesatelliet. De VN-Veiligheidsraad veroordeelde deze actie echter, waarna Noord-Korea uit het zespartijenoverleg stapte en zijn nucleaire faciliteiten opnieuw opstartte. In mei 2009 voerde Noord-Korea een tweede ondergrondse kernproef uit, die de VN-Veiligheidsraad een maand later veroordeelde.

Kim Jong-il zette alles op alles om de defensie van het land uit te bouwen zodat de “kwaadaardige westerse kapitalisten” de communistische staat geen haar zouden durven krenken. Zo vuurde Noord-Korea onder zijn leiding in 2011 een ballistische middellangeafstandsraket af die in de Japanse Zee landde – veel verder dan de tot dan toe bekende capaciteiten. In december dat jaar overleed Kim Jong-il, waarna Kim Jong-un de macht overnam.

Kim Jong-uns kernwapenkoers
Kim Jong-un zette de nucleaire koers van zijn vader enthousiast voort en richtte zich vooral op het psychologisch voorbereiden van zijn volk op een nieuwe Koreaanse oorlog. Ondanks bezwaren van China koos hij de militaire weg en bleef hij doorgaan met de ontwikkeling van raketten en kernwapens. De retoriek tegen Zuid-Korea, de VS en Japan werd daarbij steeds dreigender. In de bijna dertien jaar dat hij nu aan de macht is, heeft Kim Jong-un zijn positie verder versterkt door rivalen uit de weg te ruimen en de grens met China strenger te controleren om het aantal Noord-Koreaanse overlopers te verminderen.

Kim Jong-un probeert zijn heerschappij te consolideren door onbetwiste militaire macht te tonen

Voor de VS vormt Noord-Korea een dubbele uitdaging. Enerzijds is er de conventionele strijdmacht van het Noord-Koreaanse Volksleger, voornamelijk bestaande uit artillerie en infanterie, die een snelle aanval op Zuid-Korea kan uitvoeren. Anderzijds heeft Noord-Korea een arsenaal aan ballistische raketten, bedoeld om te worden bewapend met kernwapens, die in staat zijn om bases en steden in Zuid-Korea, Japan en het grondgebied van de VS te bereiken. Noord-Korea beschikt tevens over grote aantallen chemische en biologische middelen, die kunnen worden ingezet met raketten, vliegtuigen en artillerie.

Noord-Korea’s nucleaire programma dient een tweeledig doel. Allereerst is het bedoeld om externe vijanden af te schrikken van het aangaan van een niet te winnen oorlog.Ten tweede moet het de veiligheid van het Kim-regime op lange termijn waarborgen. Aangezien Kim Jong-un moeite heeft om zijn economische beloften waar te maken, probeert hij zijn heerschappij te consolideren door onbetwiste militaire macht te tonen.

Onopgeloste nucleaire dreiging
Op het gebied van denuclearisatie leek eindelijk sprake van enige vooruitgang te zijn toen de voormalige Amerikaanse president Donald Trump Kim Jong-un in juni 2019 twee maal ontmoette. Deze gesprekken liepen echter stuk op sancties; er werd geen akkoord gesloten en weinig verandering bewerkstelligd.In 2021 noemde Kim Jong-un de VS nog steeds zijn grootste vijand.

Toen de daaropvolgende regering van president Joe Biden in 2021 haar Noord-Koreabeleid aankondigde – gekenmerkt door "diplomatie evenals strenge afschrikking" – trok dit nieuws nauwelijks aandacht.Biden stuitte op een muur van zwijgen terwijl Noord-Korea in 2022 doorging met het testen van langeafstandsraketten.

De vraag hoe om te gaan met de nucleair bewapende pariastaat is een probleem dat nooit is opgelost, maar ook nooit volledig is geëscaleerd tot een existentiële bedreiging. Vijf Amerikaanse presidenten, zowel Republikeinse als Democratische, zijn er niet in geslaagd om drie generaties van de Kim-familie ervan te overtuigen dat Noord-Korea minder veilig is met kernwapens.

Kernwapenwet
In september 2022 nam Noord-Korea een nieuwe wet aan die preventieve nucleaire aanvallen mogelijk maakt. De wet verklaart het land tot "verantwoordelijke kernmacht" en stelt dat er niet langer te onderhandelen valt over de kernwapens die het bezit. Volgens Kim Jong-un is met deze nieuwe wet "de status van ons land als nucleair bewapende staat onomkeerbaar geworden".

De Noord-Koreaanse regering beschouwt zichzelf sindsdien als een aparte entiteit en Zuid-Korea als buitenlandse vijand

Na een testpauze van twee jaar voerde Noord-Korea in 2022 een recordaantal raketlanceringen uit. Deze trend zette zich voort in 2023, waarbij het land zijn eerste intercontinentale ballistische raket (ICMB) met vaste brandstof – de Hwasong-18 – lanceerde. Deze raket vereist minder tijd om te lanceren en is gemakkelijker te verbergen. Ook lanceerde Noord-Korea voor het eerst sinds 2017 een raket over Japan en testte het in november 2023 een recordaantal van drieëntwintig raketten op één dag.

2024: een jaar vol ontwikkelingen
Noord-Korea bleef in 2024 onverminderd doorgaan met militaire testproeven. In maart testte Pyongyang met succes een hypersonische middellangeafstandsraket met een motor met vaste brandstof. Dit type motor gaat langer mee en maakt lanceringen moeilijker te detecteren.

Volgens defensie-experts is deze raket ontworpen om verre Amerikaanse doelen te raken, waaronder militaire bases op Guam en Alaska en installaties in Okinawa (Japan). De "militair-strategische waarde van dit wapensysteem wordt net zo belangrijk geacht als de intercontinentale ballistische raket (ICBM) die zich op het vasteland van de Verenigde Staten kan richten”, stelde Kim Jong-un.

Ondanks sancties van de VN-Veiligheidsraad en eerdere topontmoetingen met Noord-Korea, Zuid-Korea en de VS over denuclearisatie blijft Pyongyang dus ballistische raketten testen. Eind 2023 beweerde het land ook te beschikken over niet-strategische (tactische) kernwapens en “supergrote waterstofbommen”. Bij een bedreiging zal Pyongyang automatisch een preventieve nucleaire aanval uitvoeren.

Tijdens zijn nieuwjaarstoespraak kondigde Kim Jong-un aan Zuid-Korea in de grondwet op te nemen als “vijand nummer één” en dat de ambitie tot hereniging was opgegeven. Symbolen van eenheid werden dan ook verwijderd en monumenten gesloopt. Tevens werd een aantal wegen en spoorlijnen naar Zuid-Korea opgeblazen. De Noord-Koreaanse regering beschouwt zichzelf sindsdien als een aparte entiteit en Zuid-Korea als buitenlandse vijand. Dit is een aanzienlijke verschuiving in de officiële retoriek van Noord-Korea en het inter-Koreaans beleid. Met enkele zinnen knipte Kim Jong-un de culturele en historische band tussen de twee landen door.

Noord-Korea stuurde dit jaar ook al honderden ballonnen gevuld met afval – waaronder GPS-trackers – naar Zuid-Korea. Dit was een reactie op pamfletten die kritiek leverden op Kim Jong-uns dictatuur en de mensenrechtensituatie in zijn land, verspreid door een Noord-Koreaanse dissident vanuit het zuiden naar het noorden.

Rusland als suikeroom
Een andere belangrijke gebeurtenis in 2024 was de ontmoeting tussen de Russische president Vladimir Poetin en Kim Jong-un in Pyongyang in juni. Door de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 was Moskou gedwongen zich tot Noord-Korea te wenden voor militaire hulp. Pyongyang leverde Rusland artilleriemunitie en korteafstandsraketten in ruil voor economische steun, goedkope olie, gas en voedsel en militaire hulp ter versterking van het programma voor massavernietigingswapens.

Rusland lijkt de rol van suikeroom te hebben overgenomen van China, dat het regime van Kim Jong-un en zijn voorgangers steevast de hand boven het hoofd hield. China is waarschijnlijk niet blij met de nieuwe alliantie. Beide landen hebben elkaar hard nodig: Rusland voor wapens en de Noord-Koreanen voor energie en voedsel.

De verdragstekst laat zien dat Moskou en Pyongyang een volwaardig militair bondgenootschap hebben gesmeden

Poetin sloot zijn reis in juni af met de verrassende ondertekening van een nieuw alomvattend strategisch partnerschapspact. De verdragstekst laat zien dat Moskou en Pyongyang een volwaardig militair bondgenootschap hebben gesmeden.

Onlangs heeft Kim Jong-un ook steun toegezegd aan Poetin in de vorm van vier brigades, samen goed voor 12.000 militairen. Inmiddels zijn hiervan al 3000 troepen verspreid over drie militaire bases in Oost-Rusland voor gevechtstraining.

Van paria tot partner
Noord-Korea heeft zijn militaire productie inmiddels fors opgeschroefd voor de export, ondanks internationale sancties. Het land is inmiddels de grootste wapenleverancier van Rusland. Dit legt het falen van westerse sancties bloot, die gericht waren op de ontmanteling van het Noord-Koreaanse nucleaire programma.

Noord-Korea heeft zich stevig gepositioneerd binnen het blok van illiberale landen, zoals Rusland, China en Iran. Voor het eerst sinds de val van de Berlijnse Muur in 1989 voelt het regime zich weer thuis in de wereld. Een wereld waarin het niet langer een paria is. Dit duidt op een belangrijke geopolitieke verschuiving.

Falend westers beleid
De Verenigde Staten blijven officieel vasthouden aan het streven naar volledige, verifieerbare en onomkeerbare denuclearisatie van het Koreaanse schiereiland, ondanks dat dit doel steeds een doodlopende weg blijkt in de onderhandelingen. De door de VS geleide sancties hebben Noord-Korea’s al zwakke economie verder geschaad, maar hebben het regime er niet van weerhouden om een agressieve militaire agenda na te streven, met in het bijzonder de ontwikkeling van kernwapens en intercontinentale ballistische raketten.

Ondertussen blijft de Noord-Koreaanse retoriek onveranderd. Zo beloofden Noord-Koreaanse militairen eind juli 2024 tijdens de 71e herdenkingsdag van de wapenstilstand in de Koreaanse Oorlog om Zuid-Korea en de VS “volledig te vernietigen” als leider Kim Jong-un het bevel geeft.

Denuclearisatie van Noord-Korea is een utopie en strookt niet met de realiteit op het Koreaanse schiereiland

Het Koreaanse schiereiland blijft een regio vol complexe historische spanningen, nucleaire dreigingen en geopolitieke dynamiek. Dit vraagt om een genuanceerde en strategische aanpak.

Het is Kim Jong-un daarbij natuurlijk ook niet ontgaan dat de Verenigde Staten en hun bondgenoten de handen vol hebben met de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten. En dus achtte hij de tijd rijp om de druk op te schroeven. Het lijkt een tactiek die Kim Jong-un al jaren toepast: met provocaties en dreigementen proberen concessies van het Westen af te dwingen. De veranderende geopolitieke situatie speelt daarbij in zijn voordeel.

Een realistischere aanpak
Voor de Verenigde Staten is het moeilijk om hun strategie ten aanzien van Noord-Korea te veranderen. Dit zou immers betekenen dat ze moeten toegeven dat ze in het verleden in de talloze onderhandelingen hebben gefaald. Want de Amerikaanse aanpak werkt al bijna drie decennia niet: Noord-Korea concessies doen om herhaaldelijk dezelfde belangrijke kernreactor te Yongbyon te sluiten.

Hoewel de economische sancties van de VN en VS enig effect hebben, wordt dit effect grotendeels ondermijnd door China en Rusland, die de sancties overtreden. Daarnaast weigeren beide landen om de bestaande sancties uit te breiden, waardoor verdere VN-maatregelen onhaalbaar zijn.

Denuclearisatie van Noord-Korea is dan ook een utopie en strookt niet met de realiteit op het Koreaanse schiereiland. Het blijven ontkennen van deze werkelijkheid zal niet bijdragen aan een vreedzame toekomst in de regio. Het erkennen van Noord-Korea als een nucleaire staat zou een drastische breuk betekenen met het Amerikaanse beleid van de afgelopen decennia, maar het zou wel een realistischer uitgangspunt zijn.