Venezuela na Maduro: een onmogelijke balanceeract?

Na de arrestatie van Nicolás Maduro staat waarnemend president Delcy Rodríguez voor een bijna onmogelijke opgave in Venezuela: samenwerken met de Verenigde Staten zonder haar eigen machtsbasis te ondermijnen. Om haar beperkte speelruimte te begrijpen, analyseren Venezuelakenners Edwin Koopman en Eva van Roekel de factoren die het regime in Caracas bijeenhouden.

In een paar uur tijd maakten Amerikaanse militairen op 3 januari 2026 een einde aan het bewind van Nicolás Maduro. Na bombardementen in Caracas en omstreken werden de Venezolaanse president en zijn vrouw, Cilia Flores, geboeid en geblinddoekt weggevoerd door de Amerikaanse antidrugsbrigade (DEA) om in de VS te worden berecht voor drugssmokkel. Daarmee is, sinds het overlijden van Hugo Chávez in 2013, het meest prominente gezicht van de Bolivariaanse revolutie verdwenen – het socialistische regime dat Venezuela al 27 jaar in zijn greep houdt.

Met Maduro gevangengenomen groeide de vrees dat het machtsvacuüm in Venezuela tot onrust en geweld zou leiden. Dezelfde dag nog maakte president Donald Trump bekend dat hij een transitie wil, maar sprak daarbij vooral over herstel van de Venezolaanse olie-industrie. “Wij gaan het land besturen”, zei Trump. Het woord democratie heeft hij niet laten vallen.

Direct na haar beëdiging maakte Trump nog even duidelijk wat de bedoeling is

Zonder buitenlands ingrijpen had Maduro nog jaren aan de macht kunnen blijven. Hij zat nog stevig in het zadel, net als de rest van de top: zijn vrouw, minister van Binnenlandse Zaken, Justitie en Vrede Diosdado Cabello, minister van Defensie Vladimir Padrino, parlementsvoorzitter Jorge Rodríguez en diens zus, vicepresident Delcy Rodríguez. Terwijl Maduro werd ingerekend kregen zij 15 minuten om met de Amerikanen samen te werken; anders dreigde de dood. Ze kozen eieren voor hun geld en voorkwamen daarmee een totale ontmanteling door de buitenlandse vijand. Twee dagen later werd Delcy Rodríguez beëdigd als waarnemend president.

Direct na haar beëdiging maakte Trump nog even duidelijk wat de bedoeling is: Rodríguez zal “een hele hoge prijs betalen, waarschijnlijk groter dan Maduro", zei de Amerikaanse president, als zij "niet doet wat ze moet doen”. Hij hintte daarmee op een tweede militair ingrijpen, nog heftiger en grootschaliger. Rodríguez wacht daarmee een haast onmogelijke balanceeract. Ze moet aan de ene kant gedwongen samenwerken met de aartsvijand en aan de andere kant het machtsmonopolie overeind houden binnen een revolutie waarin de haat tegen het ‘yankee-imperialisme’ diep verankerd zit. 

Om een idee te krijgen van haar beperkte bewegingsruimte is het zinvol een blik te werpen op de elementen die het regime in Caracas overeind houden.

Pijlers van de macht
Een van de belangrijkste pijlers onder de macht van het chavismo is zonder twijfel militair. Eerder dan een eenduidige hiërarchische structuur heeft die basis meer weg van een archipel, waarin verschillende ‘eilandjes’ of machtsblokken op complexe wijze samenwerken en hun invloed uitoefenen op politiek, economisch en sociaal vlak.  De scheidslijnen tussen formeel en informeel, tussen legitiem ambtelijk gezag en onrechtmatige macht, zijn vaak vaag, en de inzet van geweld – van zowel binnen als buiten de staat – speelt een belangrijke rol.

De strijdkrachten zijn volledig gepolitiseerd. Na de kortstondige – en uiteindelijk mislukte – staatsgreep tegen Chávez in 2002, en enkele kleine muiterijen in de jaren daarna, is de militaire leiding ‘gesaneerd’. Professionele officieren maakten plaats voor loyalisten. De hogere echelons worden bovendien goed betaald en verdienen kapitalen aan het beheer van smokkelroutes van allerlei (il)legale goederen en mineralen.  Deze privileges maakten jarenlang de kans op een militaire opstand uitermate klein. Daarnaast maakt de versnippering van de militaire macht over duizenden generaals en admiraals het organiseren van een opstand of coup op zijn zachtst gezegd lastig. 

De oliesector blijft cruciaal voor de macht

Het belang van deze loyaliteit kwam bij uitstek tot uiting tijdens de massale protesten in 2014 en 2017, waarbij tientallen tot respectievelijk meer dan 100 demonstranten werden doodgeschoten – grotendeels door de Nationale Garde, onderdeel van de strijdkrachten. Deze repressie heeft geleid tot grote angst voor demonstraties, ondanks het feit dat de overgrote meerderheid van de bevolking van deze regering af wil. Dat laatste blijkt uit de verkiezingsuitslag van juli 2024, waarbij onafhankelijke tellingen lieten zien dat de oppositie 67 procent van de stemmen kreeg.

Een verlengstuk van de strijdkrachten vormen de zogenaamde colectivos, gewapende burgers die integraal onderdeel zijn van de eerdergenoemde archipel. Hun oorsprong ligt in linkse, stedelijke guerrillabewegingen uit de jaren 1960 en 1970, geïnspireerd door marxistische en revolutionaire strijd in Latijns-Amerika. Onder Chávez werden deze groepen in de jaren 2000 nieuw leven ingeblazen, genormaliseerd en deels beschermd door de staat, waarna ze uitgroeiden tot belangrijke actoren in buurtcontrole, politieke mobilisatie en repressie. Ze zijn gewapend, opereren op straat, verplaatsen zich in groepen op motoren en hebben carte blanche als het gaat om intimidatie van burgers. Minister Cabello, tevens secretaris‑generaal van de Verenigde Socialistische Partij van Venezuela (PSUV), wordt veelvuldig in verband gebracht met het aansturen van deze colectivos, die deels zouden worden betaald met middelen uit staatsbedrijven. 

Een tweede essentiële pijler van de macht is de totale controle van het regime over de economie, in het bijzonder de voor Venezuela cruciale oliesector. Volgens het Internationaal Energieagentschap (IEA) bevonden zich in 2023 op Venezolaans grondgebied meer dan 30 miljard vaten olie, goed voor ongeveer 17 procent van de wereldwijde oliereserves. De Venezolaanse oliemaatschappij PDVSA – in 1976 al genationaliseerd – kwam onder president Chávez steeds directer onder politieke controle te staan en groeide uit tot een verlengstuk van de staat. 

Ondanks jarenlang falend beleid op het gebied van oliewinning, een sterk verouderde infrastructuur, Amerikaanse en Europese sancties op de olie-export, wijdverbreide corruptie en sterk gedaalde olieproductie blijft de oliesector cruciaal voor het financieren van sociale programma’s, samengevat in het adagium van het chavismo: olie voor het volk. Voor veel Venezolanen vormen deze programma’s, aangevuld met geldtransfers van familie in het buitenland, de enige manier om rond te komen. Hun loyaliteit aan de revolutie is daarmee vaak minder ideologisch dan pragmatisch, ingegeven door noodzaak in tijden van crisis en repressie.

Nieuwe agenda
Met de ontvoering van Maduro en zijn vrouw hebben de Amerikanen de revolutionaire leiding onthoofd maar de rest van de structuur intact gelaten. Of die structuur standhoudt en in staat zal zijn om de twee genoemde pijlers van de macht overeind te houden, hangt af van de agenda van de Amerikanen. Gaat het hen vooral om de toegang tot de olievoorraden? Of is er ook een democratische agenda? 

Na de inval hebben de Amerikanen de Venezolaanse oliesector praktisch overgenomen. Olieschepen rond Venezuela die op de Amerikaanse sanctielijst staan, worden zonder pardon in beslag genomen. Anderen worden naar Curaçao geloodst, waar de olie in tanks wordt opgeslagen. Export richting China – waar 90 procent van de Venezolaanse olie naartoe ging – en Cuba wordt geblokkeerd. De olieverkoop is in handen van de Amerikanen; die bepalen hoeveel van de opbrengsten naar Venezuela gaat.

De Amerikaanse regering spoort oliemaatschappijen aan om in Venezuela te investeren. Of en hoe snel dat zal gebeuren, is nog onzeker. Voor de miljardeninvesteringen is langdurige juridische zekerheid een voorwaarde. Het Venezolaanse parlement heeft inmiddels een wet aangenomen die de rechtszekerheid van oliebedrijven moet garanderen, maar de oliesector heeft slechte ervaringen met het huidige Venezolaanse regime. Buitenlandse bedrijven hebben tijdens eerdere nationalisatiegolven van de olie-industrie in Venezuela forse verliezen geleden; een ervaring die nog altijd zwaar meeweegt in afwegingen over toekomstige investeringen. 

Washington lijkt er bewust voor te kiezen de revolutionaire leiding vooralsnog te laten zitten

Daarnaast bestaan er zorgen over de fysieke veiligheid van medewerkers van de oliebedrijven, gezien de aanwezigheid van gewapende bendes, Colombiaanse guerrilla en de volkomen wetteloosheid in veel gebieden. De Amerikaanse regering is daarvoor in overleg met particuliere beveiligingsbedrijven, maar vooralsnog is Chevron de enige die in Venezuela aanwezig is, dankzij een uitzondering op de sancties.  ExxonMobile heeft in januari voor de eer bedankt. 

Als Amerikaanse bedrijven besluiten te investeren, kan de geldstroom voor de Venezolaanse machthebbers groeien. Half januari maakten de Amerikanen bekend voor een half miljard dollar aan Venezolaanse olie te hebben verkocht, en daarvan 300 miljoen te zullen overmaken naar Venezolaanse banken.  Deze nieuwe formule maakt de Venezolanen weliswaar afhankelijk – theoretisch kan de geldstroom immers stagneren zodra het Washington belieft – maar kan het regime ook inkomsten en daarmee continuïteit opleveren. Kortom, als de Amerikaanse ambities niet verder gaan dan het drijven van oliehandel met het huidige bewind, dan kan deze regering nog in lengte van jaren aan de macht blijven.

Onzeker vooruitzicht
Vooralsnog zijn er dan ook geen tekenen van onrust onder de militairen naar aanleiding van de ‘uitverkoop’ van de oliesector aan de Amerikanen. Zolang de privileges van de militairen buiten schot blijven, de Amerikanen de strijdkrachten ongemoeid laten en de deuren gesloten blijven voor de oppositie, ligt het niet voor de hand dat zij de nieuwe president gaan dwarszitten. Maar dat kan veranderen als Washington ook werk wil maken van een democratische agenda. 

Trump heeft daarover vooralsnog niets gezegd, maar de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio heeft gesproken over een plan met drie fases: na stabilisering en wederopbouw zou in een derde fase een democratische transitie moeten plaatsvinden.  Onder Amerikaanse druk is in de afgelopen weken een begin gemaakt met de vrijlating van politieke gevangenen, waaronder enkele prominente leiders en activisten. Er wordt momenteel gesproken over de mogelijkheid van een amnestiewet voor politieke gevangenen, evenals over de eventuele ontmanteling van belangrijke detentiecentra.  Toch telde Venezuela begin februari nog altijd bijna 700 politieke gevangenen. Ook worden opnieuw mensen opgepakt, en na korte tijd weer vrijgelaten. 

Rubio heeft de populaire politica en Nobelprijswinnaar María Corina Machado, onder wiens leiding de oppositie in 2024 overtuigend de presidentsverkiezingen won, en die altijd goede banden leek te hebben met de regering-Trump, vooralsnog niet bij een eventuele transitie betrokken. Machado was de drijvende kracht achter de zege van presidentskandidaat Edmundo González en heeft laten weten dat haar team klaar staat om de leiding over Venezuela over te nemen. Volgens Rubio zou een snelle politieke transitie onder leiding Machado echter een recept zijn voor instabiliteit en politieke ontwrichting. Feit is dat het chavismo 27 jaar lang alle instellingen – van rechters en parlement tot media en kiesraad – ondergeschikt heeft gemaakt aan de revolutie.

Washington lijkt er bewust voor te kiezen de revolutionaire leiding vooralsnog te laten zitten. Als die daadwerkelijk een democratische transitie moet gaan uitvoeren, dan kan Rodríguez het nog lastig krijgen. Een onafhankelijke kiesraad, de terugkeer van oppositieleiders naar Venezuela, persvrijheid en het toelaten van demonstraties vormen een regelrechte bedreiging voor de machtsarchipel. Minister Cabello, die de leiding heeft over de geheime dienst en macht over de colectivos, en generaal Padrino, commandant van de strijdkrachten, hebben alleen maar te verliezen bij zulke hervormingen en hebben bovendien de macht om met geweld hun positie te verdedigen. Maduro was altijd de man die deze radicale revolutionairen en de meer gematigde familie Rodríguez bij elkaar hield, maar die factor is sinds 3 januari weggevallen.

Mochten de Amerikanen doorpakken met een democratische transitie, dan heeft Rodríguez een probleem

Cabello gaf na Maduro’s ontvoering alvast acte de présence om zijn onvrede te uiten over de gang van zaken. Voor de camera’s moedigde hij de colectivos aan massaal in de straten van Caracas te patrouilleren – om de telefoons van burgers te controleren op eventuele sympathieën voor de Amerikaanse actie en zo nodig mensen op te pakken. 

Mochten de Amerikanen doorpakken met een democratische transitie, dan heeft Rodríguez een probleem. Als ze niet meewerkt, dan ligt daar het dreigement van Trump. Maar als ze het wel doet, dan zal dat de interne verhoudingen zeer op scherp zetten. Reden voor veel Venezolanen om zich voorlopig gedeisd te houden, en hooguit in stilte te hopen dat er aan de horizon economisch én democratisch licht gloort.