Arrestatie Duterte legt machtsstrijd Filipijnen bloot

In aanloop naar de tussentijdse verkiezingen van 12 mei werpt de arrestatie van oud-president Rodrigo Duterte nieuw licht op de rivaliteit tussen twee machtige politieke dynastieën in de Filipijnen. Waar het op het eerste gezicht vooral om binnenlandse machtsverhoudingen lijkt te gaan, staat ook de Filipijnse geopolitieke koers op het spel. Blijft het land koers zetten richting Washington, of zoekt het opnieuw aansluiting bij Beijing?

De voormalige Filipijnse president Rodrigo Duterte werd op 11 maart 2025 in Manila gearresteerd op bevel van het Internationaal Strafhof (ICC), op verdenking van misdaden tegen de menselijkheid in de meedogenloze ‘war on drugs’ die hij voerde – eerst als burgemeester van Davao City en later als president. Hierbij vielen naar schatting tussen de 6.000 en 30.000 doden, met name kleine drugshandelaren en verslaafden.

De zaak-Duterte brengt niet alleen gerechtigheid voor de slachtoffers van de drugsoorlog een stap dichterbij, maar is ook een opsteker voor het ICC. Het hof staat de laatste jaren onder grote politieke druk – niet in de laatste plaats van de Verenigde Staten. 

De aanhouding zet bovendien de schijnwerpers op de felle interne strijd tussen twee machtige politieke dynastieën in de Filipijnen, en speelt zich af vlak voor de tussentijdse verkiezingen van 12 mei. Deze ‘midterms’ – die plaatsvinden halverwege de termijn van zittende president Ferdinand ‘Bongbong’ Marcos jr. – worden gezien als graadmeter voor de politieke machtsverhoudingen in aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2028. De uitkomst kan niet alleen binnenlandse maar ook geopolitieke gevolgen hebben: zet Manila de pro-Amerikaanse koers door of slaat het opnieuw de weg naar China in?

Midterm-verkiezingen 
Tot nu toe lijkt de politieke impact van de arrestatie van Duterte beperkt. Peilingen gehouden na de arrestatie laten echter wel dalende presidentiële populariteitscijfers zien en groeiende waardering voor zijn dochter: vicepresident Sara Duterte. Ook scoort een aantal kandidaten uit het Duterte-kamp goed in de peilingen voor de senaatsrace. Toch blijft het onduidelijk in hoeverre deze trend zich daadwerkelijk vertaalt in politieke verschuivingen bij de midterm-verkiezingen op 12 mei. 

Tijdens deze verkiezingen staan alle 317 zetels in het Huis van Afgevaardigden en de helft van de 24 Senaatszetels op het spel, evenals een groot aantal regionale en lokale functies, waaronder die van gouverneurs en burgemeesters. Het plan van oud-president Duterte om zich opnieuw verkiesbaar te stellen als burgemeester van Davao City – de stad waar hij vandaan komt en zijn machtsbasis heeft – wordt door zijn arrestatie moeilijk maar niet onmogelijk gemaakt.  Hij kan namelijk pas worden uitgesloten van het ambt na een eventuele veroordeling.

De uitkomst van de verkiezingen is direct van invloed op Sara Dutertes lot

De tussentijdse verkiezingen gelden als een indicatie van de richting waarin het politieke landschap zich beweegt, vooruitlopend op de presidentsverkiezingen van 2028. Ze vormen bovendien een testcase voor de politieke machtsverhoudingen tussen de twee dominante families van de Filipijnen: de Marcos- en Duterte-dynastieën. Beide politieke clans zijn vaardig in het bespelen van de media, en de angst bestaat dan ook dat desinformatie tijdens de verkiezingscampagne tot onrust en een onvoorspelbare dynamiek leidt.

Afzetting Sara Duterte
De arrestatie van Rodrigo Duterte kwam op een precair moment voor zijn familie. Een maand eerder werd zijn dochter Sara Duterte door het Huis van Afgevaardigden afgezet op verdenking van onder meer machtsmisbruik en corruptie. De beschuldigingen betreffen zowel haar rol als vicepresident als haar inmiddels neergelegde functie van minister van Onderwijs. 

Haar afzetting als vicepresident is echter nog niet definitief: een tweederdemeerderheid in de Senaat moet dit besluit bekrachtigen. Deze stemming zal waarschijnlijk pas plaatsvinden na de midterm-verkiezingen. De uitkomst van die verkiezingen is daarmee direct van invloed op Sara Dutertes lot. Hoe meer politieke bondgenoten van haar erin slagen een zetel in de Senaat te bemachtigen, hoe groter haar kans op vrijspraak. En die vrijspraak is cruciaal voor de Duterte-dynastie: Sara Duterte heeft al aangekondigd in 2028 op te willen gaan voor het presidentschap, en dat mag wettelijk gezien niet indien ze ook door de Senaat wordt afgezet.

Einde verstandshuwelijk
Een eventuele afzetting van Sara Duterte zou definitief een einde maken aan een opmerkelijke samenwerking tussen de Marcos-familie, afkomstig uit het noordelijke hoofdeiland Luzon, en de Duterte-familie, afkomstig uit het zuidelijke Mindanao. De president en vicepresident worden in de Filipijnen apart verkozen en kunnen dus tot verschillende politieke kampen behoren. In 2016 zetten de Marcos- en Duterte-families hun onderlinge rivaliteit echter opzij om gezamenlijk – onder het populistische ‘Uniteam’-vaandel – hun belangrijkste opponent te verslaan: de progressieve kandidaat Leni Robredo.

In 2022 won Ferdinand Marcos jr. – zoon van de in 1986 verdreven dictator Ferdinand Marcos sr.  – met overmacht de presidentsverkiezingen, met de steun van Sara Duterte als running mate. Die overwinning betekende tevens de definitieve comeback van de familie Marcos naar het centrum van de macht.

President Marcos’ terughoudendheid lijkt mede ingegeven door politieke voorzichtigheid

De samenwerking verliep echter van meet af aan stroef. De eerste scheuren werden zichtbaar toen Marcos jr. weigerde om Sara Duterte de door haar gewenste post van minister van Defensie toe te wijzen. Ze moest genoegen nemen met het ministerie van Onderwijs. Sindsdien ging de onderlinge relatie bergafwaarts. Het dieptepunt werd bereikt in november 2024, toen Sara Duterte dreigde om president Marcos, zijn echtgenote én parlementsvoorzitter Martin Romualdez  te vermoorden. 

Zwaard van Damocles
In tegenstelling tot de familie Duterte liet president Marcos zich tijdens deze spanningen niet verleiden tot scheldkanonnades in de media. Hij hield zich ook lang op de vlakte waar het ging om de sinds 2022 terugkerende discussie over een mogelijk uitleveringsverzoek van het ICC. De Filipijnen stapten in 2019 – onder toenmalig president Duterte – namelijk uit het Rome-Statuut, het oprichtingsverdrag van het Internationaal Strafhof. Hierdoor is uitlevering aan het hof geen vanzelfsprekendheid meer, ook niet bij een officieel arrestatiebevel.

President Marcos’ terughoudendheid lijkt mede ingegeven door politieke voorzichtigheid. Hij heeft sinds zijn aantreden niet direct schoon schip gemaakt wat betreft de ‘war on drugs’, wat hem in theorie ook kwetsbaar maakt voor het ICC.  Het presidentieel paleis hield in ieder geval lang vast aan het standpunt dat het ‘niet actief’ zou meewerken aan uitlevering van oud-president Duterte – wat een meer passieve samenwerking dus niet geheel uitsloot. Zo bleef de dreiging van uitlevering als een Zwaard van Damocles boven het hoofd van zijn voorganger hangen.

De foutloos geregisseerde aanhouding en de vrijwel directe overdracht aan het ICC in Den Haag doen vermoeden dat president Marcos uiteindelijk zijn volledige medewerking heeft verleend.  Mocht het tot een veroordeling komen van zowel vader als dochter Duterte, dan zijn twee van Marcos’ belangrijkste politieke rivalen definitief buitenspel gezet. De vraag is dan of de Dutertes nog in staat zijn een geloofwaardige alternatieve kandidaat voor de verkiezingen van 2028 naar voren te schuiven.

De huidige ontwikkelingen hebben ook een duidelijke geopolitieke dimensie

Het is in dit verband ook interessant wie binnen de Marcos-clan wordt klaargestoomd om Marcos jr. op te volgen als presidentskandidaat. De huidige grondwet staat slechts één presidentiële ambtstermijn toe, wat herverkiezing uitsluit – tenzij president Marcos erin slaagt via een zogeheten ‘charter change’ de grondwet voor die tijd te herzien.

Washington of Beijing?
Net als de afzettingsprocedure tegen Sara Duterte kent ook de rechtsgang tegen haar vader niet alleen een juridische en binnenlandse maar ook een duidelijke geopolitieke dimensie. De Filipijnen, traditioneel een Amerikaanse bondgenoot, maakten in 2016 onder de nieuwgekozen president Duterte een opvallende geopolitieke draai richting China. Duterte probeerde – uiteindelijk grotendeels tevergeefs – grootschalige Chinese infrastructurele investeringen aan te trekken.  Ook voerde hij een meer verzoenende koers ten aanzien van het conflict met China in de Zuid-Chinese Zee. 

Onder zijn opvolger Marcos jr. keerde Manila echter terug naar het oude bondgenootschap met Washington. De militaire samenwerking met de VS werd daarbij niet alleen hersteld maar zelfs versterkt – niet alleen met het oog op de conflicten in de Zuid-Chinese Zee, maar ook in verband met de (ook in de Filipijnen) groeiende vrees voor een eventueel conflict om Taiwan. Mede door de ligging van beide landen raken de conflicten rond Taiwan en de Zuid-Chinese Zee steeds nauwer met elkaar verweven, en neemt tegelijkertijd het belang van de Filipijnen in de regionale veiligheidsstructuren toe. 

De uitkomst van de huidige machtsstrijd in de Filipijnen en de verkiezingen van 2028 zal opnieuw bepalend zijn voor de geopolitieke richting van het land, en kunnen daarmee ook van invloed zijn op het handelingsperspectief van de VS, Europa en ook Nederland in de Filipijnen en de Indo-Pacific. 

Wordt president Marcos opgevolgd door een familielid, of weten de Dutertes zich te herpakken? Of maakt een andere politieke clan of de progressieve oppositie een doorbraak, of wellicht zelfs een onbekende outsider? Alle reden om de ontwikkelingen rond de zaak-Duterte in Den Haag én in de Filipijnen nauwgezet te blijven volgen.