Chinees eenheidsfront tegen VS biedt speelruimte voor Europa
Analyse Diplomatie en Buitenlandse Zaken

Chinees eenheidsfront tegen VS biedt speelruimte voor Europa

23 Mar 2021 - 16:43
Photo: Sculptuur van een draak met op de achtergrond een foto van Mao Zedong, China, 2006. © Peggy en Marco Lachmann-Anke/Pixabay
Terug naar archief
Author(s):

China was het afgelopen jaar opmerkelijk positief over de Europese Unie. Een van de manieren om het belang dat Peking hecht aan Europa te begrijpen, is om de ideologie van de Chinese Communistische Partij (CCP) serieus te nemen. De Chinese pogingen om de Verenigde Staten te isoleren zien er door die lens uit als klassieke ‘eenheidsfronttactiek’, waarbij de partij één front probeert te creëren tegen de belangrijkste vijand. Dit biedt Europa veel speelruimte, maar tegelijkertijd moet de EU de trans-Atlantische band niet beschadigen.

Het afgelopen jaar was niet goed voor het imago van China in Europa. De Europese publieke opinie is negatiever over China.1 De Kamer van Koophandel van de Europese Unie in China (EUCCC) spreekt zich uit over de groeiende obstakels voor Europese bedrijven.2 Europese regeringen zien China steeds meer als systeemrivaal.3 En tot slot komt daar nu ook nog de boosheid bij over Pekings recentelijk harde reactie op EU-sancties vanwege de onderdrukking van de Oeigoeren.4

De Chinese verslaggeving over Europa is nog altijd genuanceerder dan die over de VS

Het werkt daarom vervreemdend om in de Chinese staatsmedia nog steeds vaak positieve berichten te lezen over deze verhoudingen, zeker met het groeiende nationalisme in China in het achterhoofd. Een analyse door het Duitse Mercator Institute for China Studies (MERICS) van de samenwerking tussen staatsgesteunde media uit Rusland en China5 stelt dat de Chinese verslaggeving over Europa nog altijd genuanceerder is dan die over de VS.6

Schermafbeelding van de online EU-China top, 22 juni 2020. © Europese Raad
Schermafbeelding van de online EU-China top, 22 juni 2020. © Europese Raad

Het Chinese staatspersbureau Xinhua schrijft dat China en Europa meer met elkaar gemeen hebben dan de verschillen suggereren.7 De nationalistische tabloid Global Times zag zelfs nog potentie na een motie van het Europees Parlement over dwangarbeid in de Chinese provincie Xinjiang.8 De spreekbuis van het Centraal Comité van de CCP, het Volksdagblad, ziet de overeenstemming op 30 december 2020 over een investeringsovereenkomst – de Comprehensive Agreement on Investment (CAI)9 – als bewijs daarvoor.10

Dergelijke stukken van Chinese media volgen doorgaans dezelfde logica: Amerikaanse hegemonie is het echte gevaar voor de internationale gemeenschap, landen moeten hun eigen weg volgen, en om China kan niemand heen. Het is ondertussen logisch dat het westerse Europa af en toe lippendienst moet bewijzen aan Washington. Zolang Brussel er echter voor zorgt dat de EU de Amerikaanse ‘vijandigheid’ niet achternagaat, kan men in Peking verder op basis van het dictum ‘zoek gemeenschappelijke grond, zet verschillen opzij’.11

Een rationeel Europa moet de 'objectieve' voordelen van samenwerking met China zien

De Global Times sloot zelfs een woedend commentaar over sancties tegen lokale ambtenaren in Xinjiang nog af met de oproep aan de EU om zich los te breken van Amerika’s extremisme.12 Een rationeel Europa moet de ‘objectieve’13 voordelen van samenwerking met China zien, stelde de Chinese EU-ambassadeur Zhang Ming eerder al.14

Eenheidsfront als Maoïstische erfenis
Deze Chinese aanpak lijkt niet meer dan logisch voor een land dat bondgenoten zoekt. Wie echter verder kijkt, ontwaart een klassieke tactiek met een lange voorgeschiedenis in China: de zogeheten eenheidsfronttactiek. Deze aanpak bestaat uit het isoleren van de grootste uitdaging door zoveel mogelijk groepen aan jouw kant te krijgen door (tijdelijke) tactische toezeggingen, terwijl je interne tegenstellingen in het vijandige kamp op de spits drijft.15

De eenheidsfronttactiek als onderdeel van het Chinese buitenlandbeleid komt voort uit theorieën die nog altijd belangrijk zijn voor het begrijpen van de Chinese partijstaat. Elke partijkader en ambtenaar leert immers nog altijd te werken in het traditionele raamwerk van het marxisme-leninisme en de innovaties daarop door Chinese leiders van Mao Zedong tot Xi Jinping.16

Sculptuur van vechtende soldaten bij de ingang van het Mausoleum van Mao Zedong, Tiananmen Square, Beijing. © Daniel Case, 2014 / Wikimedia Commons
Sculptuur van vechtende soldaten bij de ingang van het Mausoleum van Mao Zedong, Tiananmen-plein, Beijing. © Daniel Case, 2014 / Wikimedia Commons

De leidraad voor de eenheidsfronttactiek – waarbij je de grootste uitdager isoleert en één front vormt tegen de belangrijkste vijand van het moment – is deze uitspraak van Mao: “Ontwikkel de vooruitstrevende krachten, win de middenkrachten over, isoleer de recalcitrante krachten.”17

‘Vooruitstrevende krachten’ duidt op de CCP en haar basis. Die moeten worden versterkt. De belangrijkste vijand bevindt zich met zijn natuurlijke bondgenoten onder de zogeheten ‘recalcitrante krachten’. De ‘middenkrachten’ zijn tot slot het hulpmiddel om die vijand te omsingelen door een meerderheid te creëren, geleid door de vooruitstrevende krachten.

Als de hoofdvijand is verslagen, is er is altijd een nieuwe te vinden

Met andere woorden: in de diplomatieke strijd probeer je het weifelende midden voor je te winnen om de recalcitrante tegenkrachten te isoleren. Maar net als bij de aanvallen op recalcitrante krachten moeten ook pogingen om de middenkrachten aan jouw kant te krijgen, of op zijn minst te isoleren, tegenstellingen binnen dat kamp versterken door de relatief vooruitstrevende en recalcitrante krachten ook in deze context te scheiden.

Tactische toezeggingen om steun te winnen zijn overigens vaak tijdelijk, zoals veel Chinese intellectuelen die het slachtoffer werden van Mao’s vervolgingszucht tot hun schade ondervonden. Als de hoofdvijand is verslagen, is er is altijd een nieuwe te vinden.

Amerika’s Five Eyes zijn nu de vijand
In het huidige Chinese buitenlandbeleid kun je ook duidelijke elementen van deze eenheidsfronttactiek terugvinden. Een blik op de Twitteraccounts en persconferenties van China’s diplomaten laat een obsessie met de VS zien. Zelfs bij problemen elders, van Myanmar tot India, beschuldigt men Washington van opruiing en inmenging.

Luchtopname van de Government Communications Headquarters (GCHQ) in Cheltenham, Gloucestershire, VK. Het Verenigd Koninkrijk is ondertekenaar van de 'Five Eyes' overeenkomst. © UK Ministry of Defence, 2004 / Wikimedia Commons
Luchtopname van de Government Communications Headquarters (GCHQ) in Cheltenham, Gloucestershire, VK. Het Verenigd Koninkrijk is ondertekenaar van de 'Five Eyes' overeenkomst. © UK Ministry of Defence, 2004 / Wikimedia Commons

De tijd dat Peking toenadering zocht tot de Amerikaanse president Richard Nixon om de Sovjet-Unie te isoleren is nu echt voorbij. Amerika is duidelijk de ‘hoofdvijand’ in de interpretatie van de partij. De retoriek tegen de Five Eyes – de spionagealliantie van de VS, het Verenigd Koninkrijk, Australië, Canada en Nieuw-Zeeland – doet vermoeden dat de partij-ideologen deze groep als de natuurlijke bondgenoten van Washington zien.18

De Chinese politieke en economische druk op Australië en Canada is uitgebreid in het nieuws geweest. De lijst met veertien eisen aan Australië, waaronder het inperken van de persvrijheid, is een voor Chinese begrippen directe aanval.19 Australië dient als afschrikkend voorbeeld voor de rest. Het belang dat Chinese experts hechten aan Nieuw-Zeelandse afzijdigheid benadrukt de focus op interne tegenstellingen binnen deze groep.20

Europa als weifelende middenmacht
Europa wordt ondertussen al bespeeld als mogelijke weifelende middenmacht. De eurocrisis zorgde voor een flinke deuk in de Chinese hoop dat de EU onderdeel zou kunnen vormen van de zo gehoopte transitie naar een multipolaire wereld. Donald Trump bracht dit oude geopolitieke doel opnieuw in focus.

Dit betekent ironisch genoeg dat op dit gespannen moment in de wereldgeschiedenis Europa enige speelruimte heeft

Om Europa van Amerika los te weken is China, zoals eerder beschreven, makkelijker naar Brussel toe. De politieke overeenkomst over de CAI is vanuit Chinees perspectief een belangrijke mijlpaal hierin.21 De welwillendheid van Angela Merkel en Emmanuel Macrons nadruk op Europese strategische autonomie zijn zaken om aan te moedigen voor Peking.

Tegelijkertijd probeert Peking ook het Europese kamp te bespelen. Merkels Duitsland en de BV Duitsland zijn hierbij een vaak beloonde stem voor dialoog. De CEEC 17+1-top, waar China de leiders van Midden- en Oost-Europa treft, en het Belt and Road Initiative (BRI) bieden kansen om voordelen te vergeven aan landen die zich goed gedragen – wat al effect had in Griekenland en Hongarije.22

Donald Trump en Xi Jinping tijdens een bilaterale vergadering op 29 juni 2019, G20-Top in Osaka, Japan. © Trump White House Archived, Sheelah Craighead / Flickr
Donald Trump en Xi Jinping tijdens een bilaterale vergadering op 29 juni 2019, G20-Top in Osaka, Japan. © Trump White House Archived, Sheelah Craighead / Flickr

Pekings contra-sancties van 22 maart 2021 raken vijf China-kritische en pro-Taiwan Europarlementariërs in de vier grootste groepen. Dat zou je kunnen zien als een eind aan de Chinese vriendelijkheid.23 Maar door de lens van de eenheidsfronttactiek ziet het eruit als het isoleren van de grootste ‘tegenkrachten’ binnen elke fractie, ter lering voor de rest.

Consequenties voor buitenlandbeleid
Dit betekent ironisch genoeg dat volgens deze lens op dit gespannen moment in de wereldgeschiedenis Europa enige speelruimte heeft. Vanwege tactische en ideologische redenen zal de Chinese staatspers onwelgevallige geluiden uit Europa sneller verklaren als onvermijdelijke gevolgen van de verschillende politieke systemen of Amerikaanse ‘hegemonie’.

Eén manier om Amerika te isoleren is door te handelen en schrijven alsof die isolatie al realiteit is. Peking beroept zich graag op vermeende internationale ‘consensus’ op gebied van onder meer coronabestrijding, Een-Chinabeleid en de Iran-sancties om te doen alsof Washington nu al alleen staat. De wereldwijde afschuw van Trump hielp daarbij.

Een top of overeenkomst met Europese leiders is voor China niet alleen nuttig voor de concrete opbrengst ervan, maar ook voor de propagandastrijd. Het hoofddoel om Amerika te isoleren betekent echter ook dat fundamentele toezeggingen daaraan ondergeschikt zijn. De tijdelijke vriendelijkheid naar Europa toe dient om het Chinese systeem te beschermen, niet om het te veranderen.

Dat China bijbedoelingen heeft, betekent niet dat je geen gebruik kunt maken van tijdelijke toegefelijkheid

Daarnaast moet Europa het lot van de voormalige democratische bondgenoten van de CCP in het oog houden. Nadat zij hun nut hadden gediend tijdens de Chinese burgeroorlog, werden ze ingelijfd of vernietigd. Wanneer de ene hoofdvijand verslagen is, dan is het tijd om de volgende te identificeren. Het is daarom zaak om tot de middenkrachten gerekend te blijven als je vriendelijke relaties wilt houden.

Geduld met Europa is ook niet oneindig. Aan het einde van de Duitse termijn in de VN-veiligheidsraad nam China’s plaatsvervangend vertegenwoordiger Geng Shuang afscheid van de standvastige Duitse ambassadeur Christoph Heusgen met een ‘good riddance’.24 Tactiek overstemt niet altijd vermeende nationale belangen of staand beleid. Nationalistische gevoeligheden kunnen en strafmaatregelen moeten een reactie uitlokken.

Beleid
Den Haag en Brussel kunnen zich echter wel een voordeel doen met de ruimte die er is. Dat China bijbedoelingen heeft, betekent niet dat je geen gebruik kunt maken van tijdelijke toegefelijkheid. Het is alleen zaak daarbij bewust te blijven van China’s strategische doelen.

Schermafbeelding van de digitale EU-China top in juni 2020. © Europese Unie, 2020
Schermafbeelding van de digitale EU-China top in juni 2020. © Europese Unie, 2020

Europa kan ten eerste zelf meer wagen zolang de campagne zich op de VS richt. De beperkte Chinese toezeggingen voor de CAI zijn een voorbeeld. Verdere correcties kunnen gemaakt worden voordat China nog groter wordt. Amerika komt in de rol als hoofdvijand makkelijker weg met openlijke steun voor Taiwan, maar Duitslands minister van Economische Zaken Peter Altmaier kon zonder problemen zijn Taiwanese tegenhanger schrijven over strategisch belangrijke goederen.25

Strategische autonomie betekent óók onafhankelijk van Chinese druk keuzes kunnen maken. Juist nu zou Brussel bijvoorbeeld in kunnen zetten op betere screening van staatsgesteunde investeringen en de gevolgen die deze zouden kunnen hebben voor veiligheid, mededinging en Europese concurrentiekracht. Dit is verstandige voorbereiding voor de kwetsbare post-pandemiesituatie.

Er zijn ten tweede ook steeds meer geluiden te horen dat China vooral concurrent en geen partner is.26 Als aansluiting bij de Five Eyes volgt, valt te verwachten dat Peking Europa steeds meer als recalcitrante kracht zal zien. Dan kunnen we ook meer klappen verwachten zoals op 22 maart 2021, maar ook bijvoorbeeld pogingen om weifelende lidstaten te isoleren. Europese solidariteit is dan belangrijk.

Na Trump zal Joe Bidens regering aan de slag moeten om de band met Europa te herstellen

Het is ten derde ook belangrijk dat men zich bewust is van de Chinese pogingen om de trans-Atlantische band te verzwakken. Vanuit de Chinese optiek zijn de CAI en Europa’s strategische autonomie belangrijke hulpmiddelen hierbij. Bij het wegen van de economische winst van de investeringsovereenkomst moet Den Haag zich ook bewust zijn van de politieke gift die het voor Peking is.

Na Trump zal Joe Bidens regering aan de slag moeten om de band met Europa te herstellen. Het is niet verkeerd voor Den Haag als de VS hierbij doorhebben dat er met China meerdere belangstellenden zijn voor Europa. Alleen moet men rekening houden dat de politieke consensus in de VS een hardere lijn richting China steunt.

De CAI-aankondiging leidde tot enige consternatie in Washington. De VS willen zien dat Washington niet alleen staat. Gebruikmaken van de speelruimte die de eenheidsfronttactiek biedt, zou dus ook dienen om Amerika gerust te stellen dat achter de autonome Brusselse houding naar China enige strategie zit.

Auteurs

Sense Hofstede
Promovendus aan de Nationale Universiteit van Singapore